Introduction

This site serves to memorialize Oskar Strawczynski and to publish his memoirs of his time in Treblinka in the original Yiddish.

An English translation of Oskar’s memoir may also be found in the volume Escaping Hell in Treblinka published by Yad Vashmem.

Oskar Strawczynski was born in Lodz, Poland, in 1906. He was the third child, the oldest son in a family of seven children. Three sisters and three brothers reached adulthood, and most of them already had families by the time World War II broke out.

Educated in a Polish public school as well as a Yiddish cheder in Lodz, Oskar completed his formal education at about age fourteen when he began to work in his father’s tinsmith shop. He was an avid and enthusiastic reader and maintained a special love of Yiddish literature and music throughout his life.

Oskar learned his trade as a tinsmith from his father and became a skilled and accomplished artisan. He took great pride in his work and his services were always in demand. Oskar’s skill as a tinsmith eventually saved his life in Treblinka and also made it possible for him to save the life of his brother Zygmunt.

From 1927 to 1929 Oskar served in the Polish Army. After his mandatory army service, he returned to Lodz and continued his work as a tinsmith. He married Hannah (Anka) Zandberg in 1932.

Their daughter, Guta was born in 1933 and their son, Abus in 1938. Oskar was a very devoted family man who adored his wife and children and had a great love for the other members of his family.

His bond with his brother Zygmunt, two years younger than him, was particularly strong.

At the outbreak of the War, Oskar’s wife and children moved from Lodz to Czestochowa where Anka’s family lived to be closer to her family. Oskar remained in Lodz until 1940 when he closed his tinsmith shop. He and his parents, Yoseph and Malka, then moved to Czestochowa where Oskar reopened his tinsmith shop. The entire family was deported to the Treblinka death camp in October 1942.

Oskar’s memoir describes the events from the time of their arrival in Treblinka on October 5, 1942 to the uprising on August 2, 1943. The memoir ends abruptly the day of the uprising in Treblinka, with Oskar, Zygmunt, and a group of prisoners fleeing to hide in the forest surrounding the camp. The brothers hid together until dusk, side by side, fearful of losing each other. When night fell, they entered deeper into the woods. The other prisoners had disappeared. In the darkness, they could see the fires of Treblinka burning and knew that they had to move farther away. As they began to edge through the woods Oskar was grabbed and taken prisoner by armed Poles. Zygmunt, who was not caught, approached the Poles and tried to bargain with them to set Oskar free. The Poles refused and wanted to take Oskar into town to turn him over to the Germans. Zygmunt called to Oskar to ‘run away’. Oskar managed to free himself, struck the Pole holding him, and ran. The Poles began to shoot. Unable to see or call to each other in the dark, the brothers were separated, each thinking the other dead.

Without a map and not knowing the area, Oskar hid during the day and wandered aimlessly in the forest for three nights. Realizing he wasn’t getting anywhere, Oskar decided to move during daylight and began to walk in the middle of the road. He asked the Poles he met for directions to Warsaw, where he and Zygmunt had been planning to go. Everyone who saw him recognized that he was an escaped prisoner, a Jew from Treblinka. He was in mortal danger of being reported to the authorities.

Near the village of Jasiorowka, Oskar stopped a woman and asked where one could buy some bread. It had been three days since he had any food. The woman, Stanislawa Rogoszewska, immediately recognized that he was from Treblinka. She brought him into her house, gave him food to eat and told him to go out and hide in the woods and return to her house that night. She told Oskar that she would introduce him to other Jews who were also hiding in the woods. At night, as promised, she introduced him to several young Jews from Jasiorowka who were hiding in the area and knew it well. Among them was Mottel Cyranko, a 13-year-old boy, who would later introduce Oskar to his second wife.

Stanislawa Rogoszewska was honoured as a “Righteous Among the Nations” by Yad Vashem in 1994.

Oskar spent two months hiding in the Wyszkow woods with the group. He then joined a unit of about a dozen Jewish partisans from the Zydowska Organizacja Bojowa (ZOB, the organization of Jewish fighters), survivors of the Warsaw Ghetto Uprising. Hiding in the forest and moving frequently, the unit was armed and active, laying mines and cutting telephone lines. Gabrysh Fryshdorf, one of the partisan leaders, encouraged Oskar to write an account of his experiences in Treblinka and obtained writing material for him from a nearby village. Fryshdorf wanted to ensure that an eyewitness account of the events at Treblinka was preserved for history.

The memoir was written between October 1943 and April 1944. Hannah Fryshdorf, the wife of Gabrysh, made two copies of the manuscript. The original was lost or destroyed. One of the copies was taken to Warsaw, but as noted by Jacob Celemenski(1), this copy, together with other archival material collected by the Bund, was destroyed in a bunker in Warsaw during the Polish Uprising in 1944. The one surviving copy was placed by Hannah Fryshdorf in the archives of the YIVO Institute for Jewish Research in New York.

Oskar’s memoir is an unusual document. It was written immediately following the revolt in Treblinka, in isolation in the forest, free of pressure and outside influences, when memories were fresh and vivid and survival itself still uncertain. As related by Celemenski, the ZOB partisans

“…told me about an escapee from Treblinka, who had told them of the kind of horrors that the hardened ghetto fighters, who experienced their own hardships, had not seen or heard the like of before. The man had written everything down.

‘Celek,’ Gabrysh said, ‘you must hide this notebook somewhere. It’s one of the most terrifying documents of our time.’” ¹

Several members of the ZOB unit, including Gabrysh, were killed in the forest by German patrols and hostile Poles. Oskar and the surviving partisans were liberated by the Red Army in the summer of 1944. Oskar moved to Wegrow, where he found some friends who had survived. There he rented a room and began to work again as a tinsmith. In January 1945, Warsaw and Lodz were liberated. Zygmunt, who had escaped from the forest and eventually reached Warsaw, was reunited with his brother in Wegrow and together they returned to Lodz, their hometown. Zygmunt, blonde and blue-eyed, able to speak excellent Polish without a Yiddish accent, had passed as a Pole. He survived the Warsaw Uprising of 1944 and saw action with the Polish resistance on the outskirts of the city.

After the liberation, Mottel Cyranko and a few of his surviving family members, including his cousin, Celina Cyranko, emerged from the forests and hiding to return to their village, Jasiorowka. Both Mottel’s and Celina’s parents and siblings had perished during the Holocaust, most in Treblinka in September 1942. In January1945, the night after the Red Army advanced from the village to launch the final offensive against Nazi Germany, Mottel and his family were attacked by members of the Polish resistance. Three were killed. Ironically, this is the same village where Stanislawa Rogoszewska saved Oskar after the revolt in Treblinka. Mottel, Celina and other surviving members of his family fled the village to the city of Lodz, where Mottel knew Oskar was staying and would help them. This is how Oskar met Celina, his future wife.

In August 1946, violent anti-Semitism in Poland forced Oskar and Celina (who was nine months pregnant) to abandon Lodz. They were smuggled into Germany and became displaced persons. In April 1948, Oskar, Celina and their infant son emigrated to Canada and settled in Montreal.

Oskar’s immediate family perished during the war with the exception of his brother Zygmunt, and his youngest sister, Nadia. The surviving family all settled in Montreal and lived there together, literally, first in a single flat, and then as the family’s economic conditions improved, in a triplex: Zygmunt and his family on the ground floor, Nadia and her family on the middle floor and Oskar, Celina and their three children on the top floor.

In Canada, Oskar worked as a tinsmith and sheet metal worker. He worked long hours in a physically demanding trade to support his family. Oskar was a loving and caring husband and father wholly devoted to his family.

In 1964-65, Oskar testified at the war crimes trial of ten Treblinka guards and officials in Dusseldorf, West Germany. When he returned to Canada he was interviewed by CBC Radio and asked why he had decided to testify at the trial. He answered:

I felt it is my duty to my family which perished in Treblinka to come and tell what I had seen there…They [the victims of the Holocaust] should not be forgotten. The price was too high … We cannot revive our dead beloved ones, but we should do everything possible that such a thing will not repeat itself, that it shouldn’t come again, such horrors.²

The most one can ask of a man is that he behave with decency, dignity and courage when confronted with a terrifying and impossible situation.

From the testimony of Samuel Rajzman another survivor of Treblinka:

Oskar Strawczynski’s behaviour in Treblinka was beautiful. He was one of the finest people there. He worked in a shop, and he was allowed to go into this shop at night. There were dozens of sick people among the prisoners. They were dying because they lacked warm liquids. So Oskar Strawczynski used to sit in his workshop and make tea all the time and bring it to the prisoners. Whole nights he used to sit there and make tea for those sick people. If they would have caught him doing that, he would really have had quite a time of it, but he continued to do it all the time he was in Treblinka. He was among those we trusted most in the camp. He was extraordinary. He pulled me through the typhus disease.³

Oskar Strawczynski died on October 29, 1966 after a short illness. We miss him still.

The Family of Oskar Strawczynski

February 2007

1. From Elegy for My People Memoirs of an underground courier of the Jewish Labor Bund in Nazi-occupied Poland 1939-45 by Jacob Celemenski A translation of his “Mitn Farshnitenem Folk “” Published in Yiddish by Farlag Unser Tsait, New York 1963 Published in Melbourne, Australia, 2000 by the J. Celemenski Memorial Trust in Melbourne ↩

2. ibid. ↩

3. From Voices of the Holocaust by Howard Roiter, The testimony of Samuel Rajzman, Chapter 5: The Long Road Out of Treblinka, page 156, Asurno Press, Givataim, Israel / 1975. Samuel Rajzman delivered the eulogy at Oskar’s funeral. ↩

Preface

Arrival in Treblinka

קאפיטל  1

         געווען איז דאס א טאג נאך סוכות, דעם 5 טן אקטאבער 1942, אין א שיינעם זוניקין פרימארגן. און כאטש אויסגעמוטשעטע פון דער 42 שעהדיקער מאטערניש אין דער צוזאמענגעקוועטשטער מענטשן-מאסע אין לאסט-וואגאן, האבן מיר דאך אויפגעציטערט פון שרעק ווען דער צוג האט זיך אפגעשטעלט און מיר האבן דערהערט מוראדיקע רופן: ” אויסשטייגן ! אויסשטייגן ! ” און בייטשן האבן אנגעהויבן פליען איבער די קעפ. אין די אויגן פון מיין פרוי האב איך דערקענט, אז אויך זי האט שוין אנגעהויבן גלויבן אין דער שרעקלעכער פליאטקע  וועגן א גאזאווניע הינטער מאלקין. איך האב אויך באמערקט, אז זי האט שוין הרטה פארוואס זי האט נישט געוואלט איינגיין אויף מיין פארשלאג אויסצובאהאלטן זיך מיט די קינדערלעך אין שכנותדיקן סכראן. עס האט זיך איר בשום אופן נישט געוואלט גלויבן אין די אלע בייזוויליקע גערעדערייען. זי האט געוואלט גלויבן, אז זייענדיק צוזאמען מיט מיר, וועט איר און אונדזערע צוויי טייערע קינדערלעך קיין בייז נישט געשען. צום באדויערן, ארויסלויפנדיק אין גרויס איילעניש, כדי נישט צו קריגן איבערן קאפ, האבן מיר זיך געפונען אויף דעם לאנגן שמאלן פלאץ, פארפאקט ביז איבער די ברעגן מיט מענטשן. אלץ באקאנטע

פנימער, שכנים - נענטערע און ווייטערע. דער שטויב אומגעהויער, ער פארשטעלט די שיין פון דער זון. א ריח פון געסמאליעט פלייש שטיקט דעם אטעם. נישט ווילנדיק כאפט

זיך א בליק אויף די שטאקיקע בערג מלבושים, שוכווארג, בעטגעוואנד און סתם פעק, וואס זעען זיך פון איבער דעם פארקאן. און דא איז נישטא קיין צייט צו קלערן...

די גאנצע מאסע מענטשן ווערט געדרענגט צו א טויער, וווהין זי ווערט אריינגעשטופט. איין זאך האב איך אין דעם מאמענט נאר אין זינען, אכטונג צו געבן אין דעם כאאס מיינע נאענטע חלילה נישט צו פארלירן. עס איז מיר געלונגען צוזאמענהאלטן מיין פרוי, מיינע שיינע צוויי קינדערלעך, פאטער און מוטער. איך האב נישט געוווסט, אז דאס זיינען שוין אונדזערע לעצטע מינוטן צוזאמען, אז אריבערטרעטנדיק דעם טויער וועט מען אונדז פאנאנדעררייסן און מיר וועלן זיך שוין קיינמאל מער נישט זען... אין דעם גרויסן טומל האב איך אויך נישט באמערקט, אז די ארבעטן אויפן פעראן, ד.ה. ארויסטרייבן פון די וואגאנען, אפרייניקן זיי פון די איבערגעלאזענע געפעק, און טרייבן די אנגעקומענע מאסע צום טויער, האט אדורכגעפירט א קאלומנע יידן פון אן ערך 03 מאן, געטראגן אויף די ארעמס בלויע בענדער. דאס איז די קאלומנע ”בלוי“ מיט מאיר קאפא אין דער שפיץ. אויפן פעראן האבן זיך געפונען ס.ס.-לייט, אוקראינער, גערופן וואך-מענער פון דער

טרעבלינקע-באזאצונג, ווי אויך די זשאנדערמעריע און וואך-מענער, וואס האבן עסקארטירט דעם צוג. ווען דער לעצטער פונעם טראנספארט איז דורך דעם טויער, די וואגאנען אויסגערייניקט, איז די עסקארטע אריין אין זייער וואגאן און דער צוג איז ארויס פון לאגער. דאס אלץ האט געדויערט געציילטע מינוטן און די אלע איינצלהייטן האב איך ערשט באמערקט שפעטער, ארבעטנדיק אין טרעבלינקע.

         אריבער דעם טויער האבן מיר זיך געפונען אויף א גענוג גרויסן פלאץ, פון צוויי זייטן באשטעלט מיט באראקן, א פארקאן מיט א גרויסן טויער, דורך וועלכן מיר זיינען אריינגעקומען, און אין קעגנאיבערדיקן פלויט, א קליינע פארטקע אין ווינקל. דאס איז דער אריינגאנג צו דער טויטן-אלעע, וועלכע האט געפירט צו דער באד אין לאגער צוויי. דורך אט דער אלעע האבן מיינע טייערע פרוי און קינדערלעך, פאטער, מוטער, ברידער און שוועסטער צוזאמען מיט מיליאנען יידישע מענער און פרויען שוין אינגאנצן נאקעטע, זייער לעצטן שפאציר געמאכט. פון באד זיינען זיי שוין נישט ארויסגעגאנגען. אויף טראגעס האט מען זיי צום גרויסן אויוון אוועקגעטראגן און זייערע הייליקע קערפערס אין העלישן פייער געווארפן.

ארבעטנדיק שפעטער אויף די טרעבלינקער דעכער האב איך נישט איין מאל געהאט די מעגלעכקייט זיך צוצוקוקן צום

לעצטן שפאציר פון אונדזער נאקעט, אומגליקלעך פאלק, ווי מאמעס, האלטנדיק זייערע קליינע עופעלעך אויף די הענט, די עלטערע ביי דער זייט, מיידלעך, פארשטעלנדיק זיך מיט די הענט די ברוסטן, אדער עטלעכע אין דער ברייט געארעמט, די האר שוין אויך אפגעשארן, לויפן דורך דער אלעע, כדי וואס שנעלער אדורכצוקומען דעם שפאליר פון דייטשן און אוקראינער, וועלכע לאכן אויף א מיאוסן אופן אפ פון זיי. נישט זעלטן טרעפט, אז די אזוי אומגליקלעכע קרבנות באקומען מיט דער נאגייקע אדער קאלבע פון ביקס איבערן קאפ, פאלנדיק מיט א געשריי אין א טייך בלוט. דאס זיינען געווען שרעקלעכע גיהנום-בילדער...

         איצט וועל איך זיך צוריקקערן צום מאמענט ווען מיר זיינען אריין אין א. ג. ”טראנספארט-פלאץ“. ווי נאר מיר שטעלן די ערשטע עטלעכע טריט, דערהערן זיך אויסרופן פון וועלכע עס נעמט שוידערן. איך הער אויף קלערן און פילן. מיר ווייסן נאר איינס, אז דאס זיינען שוין אונדזערע לעצטע סעקונדן צוזאמען זיין. די אויסגעשרייען ווערן שטארקער און צודרינגלעכער: -“מענער באזונדער, פרויען באזונדער“. אלץ

גייט מיט אזא בליץ-שנעלקייט און ליארעם, אז מען ווערט צעמישט. איך באווייז נישט און קען אויך קיין איין ווארט נישט אויסריידן, אפילו דעם לעצטן זיי-געזונט מיינע טייערסטע און                         

ליבסטע, נישט צו זאגן. איך הער נאר פון מיין טייערער פרוי א זיפץ און דאס איינציקע ווארט ”שוין“. וויפל צער און פארצווייפלונג דאס איינץיקע ווארט האט אנטהאלטן אין זיך, קען קיינער נישט אפשאצן. פאר מיר איז עס א תהום א גאנצער, עס קלינגט מיר ביזן היינטיקן טאג אין די אויערן. איך וועל עס זיכער קיינמאל, ביז דער לעצטער מינוט פון מיין לעבן נישט פארגעסן.

         שרייבנדיק די ווערטער לעב איך נאך אמאל איבער דעם גאנצן צער פון אונדזער צעשיידונג. די געפילן, וועלכע ברויזן אין מיר, בין איך נישט ביכולת איבערצוגעבן. עס עפענען זיך פרישע טרערן-קוואלן און די ווארעמע וואלד-ערד זאפט איין אין זיך די הייסע שטראמען, וועלכע גיסן זיך ווידער פון מיינע אויגן. דארט אבער, אויף דעם טרויעריקן טראנספארט-פלאץ, האט מען נישט איבערגעלאזט קיין צייט פאר טרערן און געפילן. איך באווייז קוים דער פרוי צו דערלאנגען דעם באזונדער איינגעבאהאלטן קאץ פאר די קינדער, ווי א ברוטאלע האנט כאפט מיר אן פאר דעם אקסל און שליידערט מיך אין דער אנדער זייט פלאץ. איך האלט מיך צוזאמען מיט מיין איידעלן פאטער. דער פלאץ איז פול פארפאקט מיט מענטשן. פון איין זייט פרויען

מיט די קליינע קינדער, קעגנאיבער מענער, וועלכע מוזן גלייך אנידערקניען. אין דער מיט באוועגן זיך מערערע ס.ס.-לייט, אוקראינער מיט געווער אין די הענט, ווי אויך א גרופע פון ארום              

פערציק מאן מיט רויטע בענדער אויף די ארעמס. דאס זיינען יידן, די קאלומנע ”רויטע“. אויף טרעבלינקע-לשון האט מען זיי גערופן די ”חברה קדישא“, מיט יורעק קאפא אין דער שפיץ. א געמיינער, אויסגעלאסענער, ווארשעווער ריקשאזש, פאר וועמען דער געמיינסטער טאט איז נישט געווען צו געמיין. אט דער מנובל האט צ.ב. געקאנט פועלן ביי זיך, יידישע מיידלעך שוין אינגאנצן נאקעטע, א מינוט פארן טויט, אוועקנעמען א ביסל אין א זייט און מיטן צוזאג, אז ער וועט זיי ראטעווען, אפטאן דאס מיאוסטע און דערנאך זיי צוריק אריינשטופן אין דער ריי, וואס איז שוין געגאנגען צום באד. אנגעטאן עלעגאנט, אויף וואס אזא חברה-מאן האט אין טרעבלינקע זיך גאנץ לייכט געקענט דערלןיבן, א נאגייקע אין דער האנט, מיט וועלכער ער האט גאנץ אפט און געשמאק געארבעט איבער יידישע קעפ. אויף וויפל געמיין און פארדארבן ער איז אינגאנצן געווען, האט ער זיך מיט זיין פיסק נאך אליין איבערגעשטיגן. אין טרעבלינקע איז דער ווארשעווער אונטערוועלט-מענה-לשון נישט געווען קיין נייעס. עס זיינען געווען גרויסע קינסטלער אויף דעם געביט, יורעקן אבער האט קיינער נישט געקענט איבערשטייגן.

מיט איין ווארט - א גאנץ אנגעזעענער מיטגליד פון דער טרעבלינקער אריסטאקראטיע. בכלל האט זיך דער גרעסטער טייל ”רויטע“ רעקרוטירט פון דער ווארשעווער אונטערוועלט און קיין סך נישט הינטערשטעליק געבליבן זייער קאפא. מערער פון אלעמען אויפן פלאץ האט זיך געווארפן אין די אויגן א                              

דייטשישער אפיציר, א דיקער פארשוין מיט א קורץ געשוירן בערדל, אויף א שיינעם ברונעט פערד. ער באוועגט זיך שטאלץ אויף זיין פערד אין דער מיט פלאץ. אין א געוויסן מאמעוט ווענדעט ער זיך צו די קניענדיקע מענער מיט אן אויסרוף: ”פאך-לייט ארויסטרעטן !“ עס טרעטן ארויס מערערע מענער.   

דער גרעסטער טייל פון זיי ווערט אבער צוריקגעשיקט אויף זייערע פריערדיקע פלעצער, נאר איינצלנע ווערן אוועקגעשטעלט אין א זייט, ווו אן ס.ס.-מאן קלייבט זיי נאך אמאל איבער און פארמירט די פארבליבענע אין דריטלעך. איך קני נעבן מיין פאטער. דער קאפ איז מיר אינגאנצן ליידיק, קיין געפיל, קיין איין געדאנק לויפט דארט נישט דורך. איך רייד אויך מיט מיין פאטער קיין איין ווארט נישט אויס...

         צווישן די אויפן פלאץ זיך ארומדרייענדיקע מענער מיט רויטע בענדער באמערק איך עפעס א באקאנט געזיכט. אין ערשטן אויגנבליק קען איך מיך נישט דערמאנען ווער דאס איז, איך דערקען אים אבער. דאס איז אהרון בערלינער, א טשענסטאכאווער גמינע-ארבעטער. אויך ער האט מיך באמערקט. ער גיט מיר א צייכן, איך זאל צו אים ארויס. איך שטיי אויף, נעם מיט דעם פאטער, איך וויל אויך מיין פעקל נעמען, עס באמערקט עס א דייטש. דאס פעקל הייסט ער

איבערלאזן, אויך דעם פאטער צוריק אנידערקניען. אהרון פירט

 מיך צום דייטש אויפן פערד. יענער ווארפט אויף מיר א בליק און פרעגט: ”וואס זינט זי פון בערוף ? “  ”קלעמפנער“,  זאג איך. ער גיט מיר א צייכן צוצוגיין צו דער אוועקגעשטעלטער גרופע. אהרון פירט מיך דארט אוועק. איצט בין איך שוין אינגאנצן אליין, אויך פון מיין פאטער צעשיידט, אן א קוש, אן א זיי-געזונט. עס זאמלט זיך אן א גרופע פון א 60 מאן, פרויען- קיין איינע. עסקומט צו אונדז צו א מענטש פון א יאר דרייסיק, הויך און ברייטפלייציק, פעסטע מוסקולירטע פיס, א שווארצן קאפ האר, א יונג, א ריז. דאס איז קאפא ראקאווסקי.  ער גיט א קאמאנדע און אין מיליטערישער ארדענונג פירט ער אונדז אפ פון פלאץ. דורכמארשירנדיק צווישן דער פארבליבענער מאסע, זוך איך מיט די אויגן אין דער פרויען-זייט, אפשר וועל איך נאך כאפן א בליק אויף מיין טייערינקער, אפשר וועל איך נאך דערזען מיינע צוויי מלאכימלעך. איך געפין זיי אבער נישט. זיי זיינען שוין אודאי אינעווייניק אין באראק. מיר ווערן אפגעפירט אויף א געוואלדיק גרויסן פלאץ פארלייגט מיט בערג געפעק. פונ דערווייטנס זעט זיך א לאנגער, הויך-אנגעשיטער וואל זאמד אויף וועלכן עס דרייט זיך הין און צוריק א וואך-מאן מיט א ביקס אויפן ארעם און פון דער אנדערער זייט וואל זעצט א רויך ווי פון א ווולקאן.  דער געדאנק איז מיר אלץ פארנעפלט, איך זע און הער ווי אין חלום. קיין מענטשן אויפן פלאץ זיינען נישטא. קאפא ראקאווסקי פירט אונדז צו צו א בארג מלבושים. צעבראכענע און דערשלאגענע פאלן מיר אנידער, אנשפארנדיק זיך אינעם בארג מלבושים. ער האלט  פאר אונדז א דרשה. די ווערטער שלאגן זיך לייכט אפ אין מיינע אויערן. ער רעדט וועגן געלט, מען זאל עס אוועקגעבן. דא, זאגט ער, באדארף מען נישט קיין געלט, מען קען  פאר דעם גארנישט קויפן. איך זע ווי דער עולם נעמט ארויס געלט און ווארפט עס אין וואליזעס. דער געדאנק איז מיר נאך אלץ מוטנע, ער בלאנזשעט ביי די פארבליבענע אויפן טראנספארט-פלאץ. מיטאמאל ברעך איך אויס אין א היסטערישן געוויין, גראב איין דען קאפ אין דער קופע מלבושים און שלוכץ א לאנגע צייט.

         אויף דעם פלאץ, ווו ס‘איז ביז איצט געווען שטיל, ווערט פלוצים א גרויסער גערודער און ליארעם. איך הויב אויף דעם קאפ, קוק זיך ארום און זע פאר זיך א מאדנע בילד: נאקעטע מענער לויפן איינער הינטערן אנדערן מיט פעק מלבושים צוגעדריקט צום ברוסט דורך א שפאליער וואך-מענער, וועלכע יאגן זיי אונטער מיט נאגייקעס ווי פערד אין גאלאפ, זיי שפרינגען קאמיש אונטער, ווען א וואך-מאן פארשטעלט וועמען מיט א שטעקן דעם וועג, אדער ווען איינער באקומט מיט דער נאגייקע איבערן הינטן.

         די טראסע פירט פונעם טראנספארט-פלאץ צום גרויסן פלאץ. די קרבנות לויפן ארום איינעם פון די בערג, און נישט אפשטעלנדיק ווארפן זיי אויף אים די פעקלעך, לויפנדיק צוריק צום טראנספארט-פלאץ. דער שדים-טאנץ דויערט שוין העכער 51 מינוט. איך דערקען פון ווייטן מיינע שכנים, איך זע ווי מען פירט מיין שכן פאלאטש צום ”לאזארעט“, פון ווו עס דערהערט זיך באלד א שאס. פאלאטש, א שוואכער, איידעלער יונגערמאן איז גאנץ ווארשיינלעך אפגעשטאנען, די טרענירונג נישט אויסגעהאלטן...מיין פאטער און מענטשן פון זיין עלטער האב איך צווישן די לויפנדיקע נישט געזען. אפגעטראגן די פעק, ווערן די מענטשן, שווער סאפענדיקע, מיט אויפגעהויבענע

הענט איבערן קאפ, אדורכגעלאזט  דורך דער פארטקע צו דער טויטן-אלעע. דא געפינט זיך א קליין הייזעלע, ווו עס זיצן עטלעכע ”גאלד-יידן“ און נעמען צו ביים עולם צו באהאלטן, ביז זיי וועלן צוריקקומען פון ”באד“, גאלד, ווערטזאכן, געלט און דאקומענטן. א ספעציעלער טאוול מעלדעט, אז קיין דעוויזן-באגרענעצונגען ווערן דא  נישט אנגעווענדעט. דער עולם איז אדורכגעגאנגען, ווערט אויף א פאר מינוט שטיל. מיטאמאל  דערהערט זיך א ווייטער דערשטיקטער מאסן-אויסגעשריי: ”א, א, א.“ דאס געשריי דויערט  נישט לאנג, ווערט וואס אמאל שוואכער און שוואכער, ביז עס ווערט אינגאנצן איינגעשטילט. אינסטינקטיוו פיל איך, אז דאס איז שוין דער לעצטער שריי פון די אומגליקלעכע פארמשפטע קרבנות, און צווישן זיי מיינע טייערסטע, מיינע  נאענטסטע. איך ברעך אויפסניי אויס אין א היסטערישן געוויין. דער זעלבער אויסגעשריי האט זיך יעדעס מאל געהערט ביים פארענדיקן א טראנספארט און אדורכגענומען מיט א קעלט די ביינער.

Life in the Camps

קאפיטל 2

         עס איז איינס א זייגער, ווי עס מארשירט אן איופן פלאץ א גרויסע מחנה מענטשן, אנגעפירט דורך מענער מיט ברייטע געלע בענדער אויף די ארעמס מיטן אויפשריפט ”קאפא“ און אנדערע מיט שמעלערע בענדער מיטן אויפשריפט ”פארארבעטער“. זיי טראגן, אזוי ווי די דייטשן, נאגייקעס ביי דער זייט. די מחנה, וועלכע באשטייט פון עטלעכע הונדערט מאן, קומט איצט צוריק פון מיטאג און טרעט גלייך צו צו דער ארבעט. מיר פרישע ווערן צוגעטיילט צו פארשיידענע גרופן. איך פאל ארונטער דעם פארארבעטער נוימארק, א טשענסטאכאווער ארנטלעכער יונגערמאן מיט וועלכן איך מיט מיין ברודער זיגמונט ווערן שפעטער נאענט באפריינדעט. עס ווערט שטארק טומלדיק, דער פלאץ באקומט גאר אן אנדער אויסזען. אויף דער ערד פארשפרייטע קאצן און טישטעכער זאמלען זיך באלד אן פון די פארשיידנסטע סחורות. זיי זיינען דא  אין ריזיקע מאסן און אין פארשיידנארטיקסטע סארטן, פון די טייערסטע אויסלענדישע שטאפן ביז די ביליקסטע בארכאנעס, טייערע אנציגער, וועש, מאנטלעך און צעכראסטעטע שמאטעס. די אויסגעשטעלטע  וואליזעס  שאפן גאנצע גאסן. ס‘געפינען זיך אין זיי די פארשיידנסטע גאלאנטעריע, קאםמעטישע ארטיקלען, מעדיקאמענטן, בכלל  דאכט זיך, אז ס‘איז נישטא  גאר אויף דער וועלט  קיין ארטיקל וואס זאל דא נישט זיין פארטראטן. די אויססארטירטע זאכן ווערן כסדר אפגעטראגן  אין עק פלאץ, ווו ס‘ווערן אנגעלייגט  פון זיי הויכע שטאקיקע פירעקן. אויך פארברויכס-ארטיקלען זיינען דא גוואלדיק א סך. ס‘פעלן נישט פון די פארשיידנסטע שפייזן: געטריקנטע פארפל, צוקער, זייף, ליכט, זאפלקעס, פאפיראסן, צוקערווארג. עס פעלן אויך נישט פון די טייערסטע קאנסערוון, טיי, באנקאווע און אלט פארשימלט

ברויט. אפילו צו ביסלעך קארטאפל  האבן ארעמע יידן מיטגעבראכט.

     א ספעציעל אנזעעוודיקן ארט פארנעמען די וואליזן ווערט-זאכן. עס זאמלען זיך אן אין זיי טייערע  גאלד-

ארטיקלען, ווי דעוויזקעס, קייטן, ארעמבענדער,טאשן און האנט-זייגערס, בריליאנטענע רינגען און סתם  גאלדערנע  רינגלעך. אמיינסטן זאמלען זיך אן קידושין-רינגלעך. אויס-

לענדישע וואליוטע -  אוצרות גאנצע, פון גאלד און פאפיר דאלארן, פונטן, און אלטע רוסישע גאלד-שטיקער. פון פויליש געלט - אפגערעדט. דאס זאמלט זיך אן אין גאנצע בערג. פון צייט צו צייט קומען ארויס עטלעכע גאלד-יידן. דאס איז די קאלומנע, וועלכע סארטירט דאס געלט און ווערט-זאכן, פארנעמען מיט זיך די אנגעפאקטע וואליזעס, אויף זייער ארט ווערן אוועקגעשטעלט ליידיקע, וועלכע ווערן באלד ווידער פול.

         פון  צייט  צו  צייט  קומען  אויך  די  וואך-מענער, קוקן זיך  ארום, צי  מען  זעט  נישט  קיין  דייטש  און  ליידיקן  שנעל אויס די  וואליזעס  אין  זייערע טאשן אריין. דער  פלאץ  אלס  גאנצער  מאכט  דעם  איינדרוק  פון  א רירעוודיקן  יארמארק. פאר  געשיר  און  פלעשער  איז  פאראן  א  ספעציעלער  פלאץ. אויך  דארט  פעלט  נישט  פון  די טייערסטע  ניקל  און  אלומיניום-געפעס  ביז  אן  אלטן צעבראכענעם  טאפ.

     איך  שטיי מיט א גרופע פון א צוואנציק מאן, מערסטנטייל באקאנטע, אנגעקומענע מיט די פריערדיקע טשענסטאכאווער טראנספארטן. איך באגעגן דא  ישראל איינשינדלער, מיינער א גוטער פריינט נאך פון לאדזש. ארבעטנדיק באוויינען מיר אונדזער ביטערן גורל. ער איז מיר ווי ווייט מעגלעך באהילפיק אין דער ארבעט, אויף וועלכער איך קען מיך ניט. מען האט אונדז אוועקגעשטעלט ביי א שטויס טשעכישע פעק צום אויססארטירן. איך עפן א פעקל, עס געפינען זיך דארט פארשיידענע וועש, שטרימפן, אנצוגן, שוכווארג, גאלאנטעריע, א.א.וו. איך ווייס נישט ווי מען נעמט זיך דערצו. איך בין נאך צעחושט פון דעם נאר וואס איבערגעלעבטן און ווייס נישט וועלכע שטיק צוצוווארפן צו זייד, האלב-זייד, וואל אדער בוימוואל. גוט וואס איך האב ישראלן אונטער דער האנט. יעדעס שטיקל, וואס איך הויב אויף, גיב איך אים איבער, דא מוז מען כסדר זיין אין באוועגונג, אפרוען אדער אנידערזעצן זיך טאר מען ניט, מען קען דערפאר מיאוס אפשניידן. נוימארק דרייט זיך הין און צוריק  אין פראנט פון זיין גרופע, פאכעט אין דער לופטן מיט דער נאגייקע, מאכט א גרויסן ליארעם, האלטנדיק אין איין שרייען: ”טעמפא, טעמפא !“ באוועגונג אן אויפהער. אז ער באמערקט א דייטש אנקומען רופט ער: ”חברים, קיווע“, אדער ”קרומער קאפ“, א. א. וו. דא האט יעדער דייטש זיין צונאמען. אמיינסטן אבער ציטערט דער עולם אויף, אז מען הערט דאס ווארט ”ליאלקע“. ווי נאר ”ליאלקע“ באווייזט זיך אויפן האריזאנט, ווי דער גאנצער פלאץ גייט כאדאראם, אלץ ווארפט, אלץ שלעפט, אלץ לויפט. ער איז דאס געשפענסט פונעם לאגער. מען ציטערט פאר דעם בליק פון זיינע בלישטשענדיקע אויגן - שליפעס. די ”ליאלקע“, אונטערשטורעמפירער פראנץ, איז פארטרעטער פון לאגער-קאמענדאנט, אן אויסגעספארטעווערטער, חויכער, פעסטער און שיינער פארשוין, א רונדער פרצוף ווי ביי א פופע

מיט גלאנציקע אויגן. ער גייט וויגנדיק זיך פון איין זייט אויף דער צווייטער -  פול צופרידנקייט און שטאלץ. בארי, א גרויסער קודלאטער הונט, שלעפט זיך פויל נאך אים. נאר וויי איז דעם אויף וועמען ”ליאלקע“ ווייזט אן און גיט א זאג: ”בארי, נעם אים ! ”. נישט איין יידישן הינטן האבן שוין זיינע ציין אויסגעפרוווט... 

         ”ליאלקע“ גייט קיינמאל נישט אוועק, ער זאל וועמען נישט איבערלאזן קיין לעצט-געלט. א חטא געפינט זיך שוין און אז נישט, מאכט אויך נישט אויס... אויף אריינציילן א פינפאונצוואנציקער צי גאר א פופציקער איז ער א מייסטער. ער ארבעט מיט פארגעניגן, נישט איילנדיק. ער האט זיך זיין אייגענע טעכניק אין נעמען דעם ראזמאך און אין אראפלאזן די בייטש. אפילו דער הויפטשארפירער קיווע, וועלכער איז אויך א גאוץ גוטער ”בעל-מלאכה“, קען אים אין זיין טעכניק ווייט נישט דערגרייכן. ער איז אויך, די ”ליאלקע“, נישט קיין שלעכטער באקסער, און כדי אפצועסן דעם מאלצייט מיט א גוטן אפעטיט, מוז ער פריער האבן א ”טרענירונג“ און קיין יידישע קעפ דערצו פעלן גראד נישט. ער האלט דעם ”אביעקט“ מיט איין האנט ביי די קלאפעס, דעם קאפ מוז מען האלטן גלייך, ער זאל קענען גוט צילן, און ער צילט נישט שלעכט. ווי אזא קאפ זעט אויס נאך דער טרענירונג, איז זיך לייכט פארצושטעלן. אן אנדערש מאל שפאצירט ער זיך, אט די ”ליאלקע“, ווי געוויינלעך צופרידן און גאוהדיק לענגאויס דער ראמפע, טראגט א יעגער-ביקס אויפן ארעם, בארי שלעפט זיך נאך אים. פון פארנט באמערקט ער א ייד, גראד מיינער א טשענסטאכאווער שכן, שטייער, נישט לאנגקלערנדיק צילט ער פון דער דובעלטוווקע אין יענעמס הינטן. שטייער פאלט מיט א וויי-געשריי און ”ליאלקע“ לאכנדיט דערנענטערט זיך צו אים, הייסט אים אויפשטיין, אראפלאזן די הויזן, קוקט זיך איין ווו ער האט געטראפן. דער ייד וויקלט זיך אין ווייטאק, דעם הינטן פול אנגעשיט מיט בליי, דאס בלוט רינט. ”ליאלקע“ אבער איז נישט צופרידן, ער גיט א מאך מיט דער האנט און א זאג: ”דאנערוועטער, דער בייטל איז גאנץ“, ער גייט זיך ווייטער וויגנדיק, זוכן א פרישן קרבן. איצט קומט די ריי אויפן ”קרומען קאפ“. דאס איז אונטערשארפירער מיטע, דער טרעבלינקער מלאך-המות. ער שפאצירט איבערן פלאץ גאנץ געמיטלעך, קוקט יעדן אין די אויגן און ווי נאר איינער זעט אביסל שלעכט אויס, מיד אדער שוואך, גיט ער אים א ווונק: ”קום מיט“  און אז עס קומט אים אונטער דער האנט אן אפגעשטעמפלטער נאך א ”ליאלקישן“ טרענירונג אדער סתם פון א דייטשער בייטש, דערפרייט ער זיך גאנץ שטארק און ”קום מיט“. אזוי פירט ער כסדר פארטיעס צום לאזארעט און קאפא קורלאנד האט וואס צו טאן.

         אין א ווינקל פונעם פלאץ, שוין ביים סאמע פארקאן, ארומגענומען מיט א צוים שטעכל-דראט, אדורכגעפלאכטן מיט גרינס, געפינט זיך דער טרויעריק בארימטער ”לאזארעט“. דא ווערן אין דער ערשטער ריי ”דערליידיקט“ די אלע פון טראנספארט, וועלכע קענען נישט אן פרעמדער הילף גיין צום

”באד“, ווי אלטע, קראנקע, קאליקעס, קינדער אן אויפזיכט, ווי אויך די ”פארשולדיקטע“ יידן פון לאגער. די קרבנות ווערן צוערשט אריינגעפירט אין א קליינעם פלאץ, אויסגעזעצט אויף א לאנגער, מיט פליוש פון א קאלדרע באשלאגענער באנק. קאפא קורלאנד רעדט, טרייסט, ער האט דערויף א ספעציעלע דערלויבעניש אונ העלפט זיי זיך אויסטאן. נאקעטע ווערן זיי אדורכגעלאזט דורך א קליין טירל אין דער צווייטער אפטיילונג, כלומרשט צום אונטערזוכן. דא ווארט שוין א דייטש מיט א מאשין-פיסטאל און מיט איין סעריע לייגט ער אלעמען אוועק. די געטראפענע קרבנות פאלן אינעם גרוב מיט פייער, וועלכע פארנעמט ניין צענטל פון געגעבענעם שטח. קורלאנדס צוויי משרתים פארזען אין באטאקעס און ענלעכע מכשירים, באמיען זיך די סטערטעס קערפערס אזוי איינצולייגן, זיי זאלן זיך שנעל און פולשטענדיק פארברענען, כדי צו באקומען פלאץ פאר די כסדר צושטראמענדיקע פרישע פארטיעס.

         קורלאנד איז א נידעריק, דאר מענטשל, שוין אודאי אריבער פופציק, מיט א פאר ברילן אויף דער שפיציקער נאז, טראגט א ברייטן באנד מיט א רויטן קרייץ און אויפשריפט ”קאפא“ אויפן ארעם. ער מאכט אויף מיר ביי דער ערשטער באגעגעניש א זייער שלעכטן איינדרוק. איך קען נישט פארשטיין, ווי א מענטש מיט הארץ און אביסל געפיל קען פארנעמען א פאסטן אין אזא גיהנום. שפעטער, ווען מיר זיינען נענטער באקאנט געווארן, האט זיך ארויסגעוויזן, אז ער איז גאר

א גענוג אינטעליגענטער מענטש, א ווארשעווער באמיטלטער געהילץ-סוחר. אויף מיין פראגע: וואס האט אייך באווויגן צו פארנעמען אזא מיאוסן פאסטן ? ענטפערט ער מיר: כדי צו לינדערן די פיין פון די אומגליקלעכע ”פאציענטן“. ער דערלאזט נישט די וואך-מענער זיי פייניקן, ער רעדט מיט די אומגליקלעכע און טרייסט זיי...

         די דייטשן באהאנדלען אים זעלטן גוט. זיי ברענגען אים צו עסן, טרינקען, רויכערן. ער באקומט אויך פון זיי צייטונגען, מיט וואס מיר האבן זיך געמוזט שטארק אויסהיטן. אין פרייערע צייטן, דער ”הויך-סעזאן“ איז שוין געהאט אדורך, זיצנדיק אליין אין זיין ”רעזעדענץ“, האט ער זיך גענומען שרייבן. אין די אוונטן פלעגט ער פאר אונדז, א קליינער גרופע, פארלייענען זיינע ארבעטן. עס זיינען דארט געווען געדיכטן, סצענישע שטיק, בילדלעך, אלץ אויפן ”לאזארעט“ הינטערגרונט. קיין גרויסן ליטערארישן ווערט האבן זיינע ”גראמען“ נישט געהאט, דערפאר אבער מאטעריאל האט אים נישט געפעלט, ער האט זיך דארט אין דעם ”לאזארעט“ ”אנגעזען א וועלט“... אין די לעצטע צייטן האט ער אויך אקטיוו מיטגעארבעט אין ארגאניזירן דעם אויפשטאנד אין טרעבלינקע.

         נישט ווייט פון ”לאזארעט“ האט געברענט נאך אן אנדער פייער. דא האט מען שוין נישט געברענט קיין מענטשן, נאר זייערע דאקומענטן, פאטאגראפיעס, אראפגענומענע ביי פארשיידענע געלעגנהייטן אין זייער לעבן. אנקוקנדיק די בערג אויפנאמעס, און געווען זיינען זיי אן א גוזמא - אין די

מיליאנען, האט מען שוין גענוג בולט געפילט און באנומען די גרויס און ברוטאלקייט פון דעם אקט, וואס ווערט איצט אדורכגעפירט. די אלע מענטשן קוקן אראפ פון די בילדער ווי לעבעדיק... זיי האבן אויך ערשט נישט לאנג צוריק געלעבט און געשטרעבט. מיטאמאל זיינען די אלע לעבנס פארוואנדלט געווארן אין אביסל אש... שווער געווען זיך צוגעוווינען צו דעם געדאנק... די דייטשן האבן ספעציעל אכט געלייגט דערויף, אז די אלע דאקומענטן און פאטאגראפיעס זאלן זארגפעליק פארברענט ווערן, אז אויך וועלכע פון זיי זאלן חלילה נישט בלייבן אלס עדות פון זייער גרויסער שולד.

         אויפן פלאץ איז אלץ באוועגונג: מיר, ביי דער ארבעט און דארט ביי דעם בארג, וואס האלט אין איין וואקסן, לויפן אן אויפהער נאקעטע מענער מיט די פעק. קוים איז איין גרופע אראפ פון פלאץ, ווי עס קומען אן פרישע וואגאנעס, און עס לויפן פרישע מענער און אזוי אן אן אויפהער - ביז אין אוונט. עס איז זעקס אזייגער, ווי עס דערהערט זיך א פייפן. אלץ ווארפט די ארבעט, גייט צום פעראן און שטעלט זיך איין אין פינפטלעך לענג אויס דער ראמפע. די קאפאס ציילן זייערע מענטשן, גיבן איבער דעם באשטאנד דעם לאגער-עלטסטן אינזש. גאלעווסקי, א מאן פון א יאר פערציק, א שיינער הויכער וווקס אין א ברוינעם ספארט-קאסטיום. עפעס שטימט נישט, מען ציילט נאכאמאל און נאכאמאל. ענדלעך קומט די קאמאנדא ”אכטונג“ און אינזש. גאלעווסקי גיט אפ ראפארט דעם הויפטשארפירער ”קיווע“, א הויכער, שלאנקער דייטש, א שטרענג געזיכט אויף וועלכן עס זעט זיך קיינמאל קיין שמייכל נישט, א גרויסער סלוזשביסט, ענערגיש און באוועגלעך. אינעם פרט שלאגן און פייניקן איז ער נישט אפגעשטאנען פון דער ”ליאלקע“, א סאדיסט אן א פונק פון רחמנות. דורך די 10 חדשים אין טרעבלינקע האב איך מיך גענוג און גענוג אנגעזען זיינע בלוטיקע מעשים און אלץ אין נאמען פון דיסציפלין און ארדענונג. אפגענומען דעם ראפארט, מארשירן מיר אפ צו דער קיך, ווו מיר באקומען קאווע. ברויט ליגט אין גאנצע שטויסן. יעדערער נעמט וויפל ער וויל. אפגעגעסן, ווערן מיר צוריקגעפירט באוואכט דורן וואכמענער אויפן טראנספארט-פלאץ און אריינגעלאזן אין א ליידיקן באראק. מיר זיינען עטלעכע הונדערט מאן. דער באראק ווערט פארפראפט ביז איבער די ברעגן. חברים צינדן אן ליכט, וואס זיי האבן מיטגעבראכט פון פלאץ און פרווון זיך איינלייגן צום שלאפן. מיר ליגן אויף דער זאמדיקער ערד, פשוט איינער אויף דעם אנדערן, נישטא קיין מעגלעכקייט זיך אויסצודרייען. די טירן זיינען אפן, ארויסגיין אבער טאר מען נישט. אין דרויסן דרייען זיך וואכמענער און אויפן קעגנאיבערדיקן דאך זיצט א וואכמאן ביי אן אויפגעשטעלטן מאשינגעווער. עס איז נאך טונקל ווען מיר שטייען אויף. אויפן הויף איז פאראן א ברונעם, אבער נאר א גאנץ קליינער טייל קען צוקומען, זיך אביסל ארומוואשן. ביי דער קיך באקומען מיר אויך איצט ברויט און קאווע, מארשירן אפ צו דער ראמפע, ווו מיר ווערן ווידעראמאל געציילט. עס ווערן אויסגעטיילט קאלומנעס צו פארשיידענע ארבעטן. עס עפנט זיך דער טויער אויף דער ליניע און עס ווערן אריינגעשטופט די ערשטע וואגאנעס ”טראנספארט-סחורה“. צו די קליינע, מיט שטאל-דראט פארצויגענע פענצטערלעך שטויסן זיך צו עטלעכע פנימער. זיי קוקן צו אונדז מיט נייגיר

און שרעק. מיר טרעטן שנעל אפ. עס בלייבן נאר ”בלויע“ און די דייטשן. אויף דער גאנצער לענג פון דער ראמפע ליגן שוין אויסגעלייגט בעזימער... ס‘דויערט נישט לאנג, ווי דער שדים-טאנץ הויבט זיך ווידער אן און אזוי אן אויפהער ביז אוונט. עס קומען אן טראנספארטן פון פארשיידענע שטעש און שטעטלעך פון גענעראל-גאווערנעמענט, ווי אויך פון דייטשלאנד און טשעכיע. זיי, די אויסלענדישע יידן, ווערן טראנספארטירט נישט אזוי ווי די פוילישע, אין משא-וואגאנעס, נאר אין וואגאנעס פאר מענטשן מיט נומערירטע פלעצער און ספעציעלע וואגאנעס פאר באגאזש, אין היפוך צו די פוילישע יידן, האבן די אויסלענדישע קיין שום אנונג נישט, וואס דאס איז אזוינס טרעבלינקע. עס קומען אן און ווערן ”דערליידיקט“ דורכשניטלעך דריי טראנספארטן, צו זעקס טויזנט מאן טעגלעך. יעדער טראנספארט בלייבט שטיין אויף דער סטאציע טרעבלינקע, א דריי קילאמעטער פון לאגער, ווערט געטיילט אין דריי חלקים און צו איין דריטל אריינגעפירט אין לאגער.

         פארהאלטן האבן זיך די טראנספארט-מאסן, חוץ קליינע אויסנאמען, רואיק און רעזיגנירט, קיין שפור פון בונט. געגאנגען שטיל, ווי די שעפסן צו דער שחיטה. דערפירט צו דעם צושטאנד האט ווארשיינלעך דער לאנגיאריקער טעראר און גרויסע איבערמאכט, ווי אויך דאס, וואס ביז דער לעצטער מינוט האט זיך קיינעם נישט געוואלט גלויבן, אז מען פירט אים צום טויט. ביזן לעצטן מאמענט האט נאך אין יעדן הארץ

געטליעט א פונק פון האפענונג. געציילטע פאלן האבן דאך געטראפן, ווי איינצלנע פערזאנען האבן זיך געווארפן אויף דער ”באדינונג“. אזוי האט א פרוי מיט א מעסער אין האנט זיך געווארפן אויף א פארארבעטער פון די ”רויטע“, אים שווער פארווונדעט און אין א קורצער צייט שפעטער איז ער געשטארבן. אן אנדערשמאל האט א יונגערמאן דערלאנגט א דייטש מיט א פלאש איבערן קאפ.  דער דייטש איז געווען א צייט אין שפיטאל, און צוריק געקומען אויסגעהיילט און ווייטער געארבעט ”די מלאכה“... ווידעראמאל האט איינער געווארפן א גראנאט, איין וואכמאן אויפן ארט דערהרגעט און נאך אסך פון די ”רויטע“ פארווונדעט, עטלעכע גאנץ שווער.

         אן אויסנאם זיינען אויך געווען די ביאליסטאקער און גראדנער טראנספארטן. זיי האבן זיך פארהאלטן אראגאנט און קריגעריש. איין מאל האט אפילו געהאלטן דערביי, זיי זאלן דעם גאנזן לאגער אויפרייסן און נאר אדאנק דער פארעטערישער האלטונג פון די ”רויטע“ איז דערצו נישט דערגאנגען.

         געווען איז דאס ענדע דעצעמבער. געוויינלעך זיינען די טראנספארטן דערליידיקט געווארן נאר בייטאג. דאסמאל אבער האבן זיך די דייטשן דערלויבט אויף אריינפירן איין טראנספארט-טייל אין אוונט. די ארבעטער פארמאכט אין די באראקן. אויפן פעראן זיינען נאר אנוועזנד די ”בלויע“ און אויפן טראנספארט-פלאץ, די ”רויטע“. געווען איז דאס א

ביאליסטאקער טראנספארט, מענער און פרויען ווי די ריזן. ”זאגט אונדז דעם אמת“, בעטן זיי זיך ביי די ”בלויע“, און שפעטער שוין אויפן פלאץ, ביי די ”רויטע“: ”איר זייט דאך אויך יידן ווי מיר, צי איז דאס טרעבלינקע? און צי גייען מיר דא צום טויט? מיר זיינען צוגעגרייט, מיר וועלן זיך און אייך באפרייען“. אנשטאט דעם אמת זאגן און צוגעבן מוט צום ארויסטריט, האט מען זיי אנגעהויבן איינריידן, אז דאס איז נאר אן איבערגאנגס-לאגער און אויף מארגן וועלן זיי פאנאנדערגעשיקט ווערן אין אנדערע לאגערן אויף ארבעט. מיט גרויס מי איז זיי געלונגען צו באוועגן זיך אויסצוטאן. ערשט ווען דער גאנצער עולם איז שוין אדורך די פארטקע צום לאגער 2, אויפן פלאץ זיינען נאך געבליבן אן ערך 40 מאן, האבן זיי עפעס דערפילט, אז מ‘האט זיי אפגענארט, ס‘איז אבער שוין געווען צו שפעט. נאקעטע, מיט די בלויזע הענט האבן זיי זיך געווארפן אויף די דייטשן, אוקראינער, ”רויטע“. ס‘האט זיך אנגעהויבן א געוואלדיקער טומל און שיסעריי. ענדלעך האט מען זיי אריינגעשטופט אין לאגער 2 און עס איז שטיל געווארן...

         פון דעמאלט אן האט מען שוין אין אוונט קיין טראנספארטן אין לאגער נישט אריינגעפירט.

         ארום מיטאג-צייט ווערט א ליארעם אויפן פלאץ - ”אלץ צו די וואגאנעס“, שרייען די קאפאס. קיינער וויל נישט גיין.

חברה באהאלט זיך אויס אין די באראקן צווישן די ”לומפן“ און ווו איינער קען. עס העלפט אבער נישט, די קאפאס און פארארבעטער יאגן מיט די נאגייקעס. עס לויפן שוין די ערשטע,  צו פיר מאן, און שלעפן אין קאצן, ליילעכער, טישטעכער, די  הרוגים. זיי לויפן דורכן פלאץ צום ”לאזארעט“. עס לויפט מיר א קעלט דורך די ביינער זעענדיק דאס בילד. איך פרווו מיך אויסצובאהאלטן, מען געפינט מיך און איך מוז אויך לויפן צו די וואגאנעס. איך קום ארויף אויף דער ראמפע -  שרעקלעך: די הרוגים ליגן אויסגעשמירט אין שמוץ און אין צועה. עס עקלט צוצוגיין. דאס איז א ווייטער טראנספארט. 48 שעה געווען צוזאמענגעקוועטשט אין די משא-וואגאנעס, אן וואסער, אן לופט, איז דער גרעסטער טייל שוין אנגעקומען טויט. די דייטשן און קאפאס שרייען און לייגן איבער די קעפ מיט די בייטשן: ”שנעלער, שנעלער“. איך כאפ אן אן עק פון א קאץ, ווו עס ליגט שוין א בר-מינן און לויף צום ”לאזארעט“. דא אויפן פייער, אין גרויסן גרוב, ווארפן מיר די טויטע. די גרוב איז שוין פול, עס ליגן אנגעווארפן גאנצע סטערטעס, מענער אויף פרויען, פרויען אויף קינדער - אן אמת גיהנום-בילד. דער קאפא און זיינע משרתים פארען זיך און קאמאנדעווען: ”דא ווארף, דארט ווארף“. באמיען זיך דאס פייער בעסער צו צעברענען, וואס ווערט כסדר דערשטיקט דורך די פריש אנגעווארפענע קערפערס.

         די ארבעט אויפן פלאץ ווירקט אויף מיר זייער שלעכט.

דאס סארטירן די ”לומפן“ איז מיר פרעמד און דאס טראגן די טויטע נעמט מיך אדורך מיט א שרעק און עקל. געווען זיינען אין טרעבלינקע צו יענער צייט טעטיק עטלעכע ווארשטאטן, ווי שניידער, שוסטער, טישלער, שלאסער און שמידן. די בעלי-מלאכות אין די ווערקשטעלן זיינען מערסטנטייל באשטאנען פון געכאפטע אין דער נאענטסטער אומגעגנט פון טרעבלינקע, ווי: קאסאווע, סטאק, ווענגראוו און אנדערע ערטער. אראפגעקומען זיינען זיי נאך א שטיק צייט פארן טראנספארט-אנפאנג. אנטייל גענומען אין בויען די ”באד“ און געבילדעט א ספעציעל פריווילעגירטע קאסטע, א.ג. ”האף-יודן“, געצייכנט מיט א געלן דרייעק אויף דער רעכטער נאגאוויצע. זיי באוווינען א באראק מיט פריטשן און עלעקטרישע באלייכטונג, ווערן בעסער פראוויאנטירט און באקומען אויך יעדע וואך וועש פון דער יידישער וועשעריי. מישן זיך ווייניק מיט די פלאץ-ארבעטער, קוקן אויף זיי פון אויבן אראפ, ווי טרעבלינקע וואלט געווען זייערס.

         קיין בלעכער-ווערקשטעל איז נישטא. איך ווענד מיך דאן צום אינזש. געלעווסקי, צי עס וואלט נישט מעגלעך געווען מיך צו באשעפטיקן ביי מיין פאך. ער טראכט נאך און שלאגט מיר פאר, אזוי ווי עס רעגנט אריין אין אלע באראקן, וואלט ער נישט געהאט דאקעגן איך זאל אדורכפירן די דעכער-רעפאראטור און זאגט מיר צו צו ריידן דערוועגן מיטן הויפטשארפירער. אויף מארגן, ביים פארטיילן די פארשיידענע קאלומנעס צו זייערע

ארבעטן, בין איך שוין אויפן פלאץ נישט געגאנגען, נאר אפגעשיקט געווארן אין דער שלאסעריי, זיך איינשאפן די נויטיקע געצייג און מאטעריאלן צו דער ארבעט. קיין מכשירים פעלן נישט. דאס איז דא גענוג און איבעריק, מאטעריאל אבער אויף קיין רפואה. וואס טוט מען? ווי אזוי נעמט מען זיך צו דער ארבעט, אז ס‘איז קיין נאגל נישטא? צוריק אויפן פלאץ ארבעטן ווילט זיך נישט, די ארבעטער אין די ווארשטאטן, זע איך, לעבן זיך פארהעלטנישמעסיק רואיק, האבן נישט קיין מורא פאר דער נאגייקע, זעלטן ווען עס קומט אהער א דייטש, און די באציאונג זייערע איז גאר אן אנדערע, ווי צו די מענטשן אויפן פלאץ. עס איז דא שטיל. מען שרייט נישט, מען יאגט נישט, ס‘קומט אריין א דייטש, באשטעלט וואס ער דארף, און גייט זיך זיין וועג. אין דער שלאסעריי האבן דעמאלט געארבעט פיר מאן: אפרים באדניק מיט זיין ברודער לייבוש פון נאווי-דוואר און יצחק-דוד מיט יוסלען פון סטאקי. אויפגענומען בין איך פון זיי געווארן נישט גענוג פריינטלעך, האבן מיך נישט צוגעלאזט ארויסהעלפן ביי די בלעכער-ארבעטן, וועלכע זיי האבן נישט ראיעל אויסגעפירט, מורא האבנדיק ווארשיינלעך פאר קאנקורענץ. איך נעם מיך צו דער דאך-ארבעט. קיין מאטעריאל, ווי שוין געזאגט, האב איך נישט, די ארבעט אויפגעבן וויל איך אויך נישט, איך האב קיין אנדער אויסוועג, ווי ארויסרייסן נעגל פון איין שטיק דאך און אריינקלאפן אויף א צווייטן ארט, אבי עפעס טאן. אזוי פארגייען עטלעכע טעג. אין דער שלאסעריי קומען דערווייל אן פארשיידענע בלעכער-ארבעטן און

אמשווערסטן איז שוין פאר זיי דאס לייטן, איז ווילנדיק-נישט- ווילנדיק גיבן זיי מיר דאס איבער. אין טרעבלינקע גייט א גרויסע בוי-באוועגונג. מיט יעדן טאג קומט אן מער ארבעט. אין א קורצער צייט באקום איך א ספעציעלן רוים אויף איינצוארדענען א ”קלעמפנעריי“. איך ווער אויך אריינגעצויגן צו די ”הויף-יודן“ וואס האט זיך אין טרעבלינקע גערעכנט פאר א גרויסע דערגרייכונג. איך האב שוין אויך איצט די מעגלעכקייט צו זוכן געהילפן. אין דרויסן גייען דערווייל טראנספארטן אן איבעררייס. עס קומט אן : ראדאמסק, פיעטריקאוו, אפאטאוו, עס קומט אויך אן נאך א טראנספארט פון טשענסטאכאוו. דער טראנספארט איז שוין באשטאנען פון די ארויסגעצויגענע פון די סכראנעס, וואס האבן זיך אנפארטרויט דער יידישער פאליציי און זי האט זיי פארראטן. א טייל פון די מכלומרשט ”געראטעוועטע“, ווי צ.ב. מיין הויז ווירט מיסקא מיט דער פרוי, וועלכע האבן געהאט א פאפיר פון דעגענהארטן, דעם שעף פון דער טשענסטאכאווער געסטאפא, אז די פאמיליע מיסקא אונטערליגט נישט דער ”אויסזידלונג“. עס קומט אויך אן וויינריב, דער גאנצער אויפזעער ביי דער געסטאפא און ס.ס., דער  גרעסערער טייל יידישע פאליציי מיט די פרויען און קינדער און אויך אלע פון דעם סכראן, אין וועלכן מיין פרוי האט נישט געוואלט אריין. זילבערבערג, וועלכער איז אנגעקומען צוזאמען מיט די איבעריקע דרייסיק מאן פון סכראן, איז געווארן ארויסגענומען צו דער ארבעט. איך בין נייגעריק צו וויסן וויאזוי מען האט אנדעקט דעם סכראן, ער איז דאך געווען גוט

מאסקירט, און ער דערציילט מיר: ”ווי דו ווייסט, זיינען מיר געווען אין פארשטענדיקונג מיט שמואל מיסקא, א פאליציאנט און א גאנצער מאכער ביי דער געסטאפא. פאר 30 טויזנט

זלאטעס האט ער זיי נאך דער אקציע געזאלט ארויסנעמען און לעגאליזירן. נאך עטלעכע טעג קומט ער צו און האקט אויף די פארטויערטע וואנט און רופט: ”חברים, קומט ארויס, איר זענט געראטעוועט“. אזוי ווי זיי זיינען נאר ארויס, ווערן זיי ארומגערינגלט דורך זשאנדארמעריע און יידישע פאליציי און צוזאמען מיט אנדערע יידישע גרופעס אפגעפירט צו די וואגאנעס“. זיין פריינט ראדזעיעווסקי, וויסנדיק גענוי, וווהין מען פירט אים, האט אויפגעריסן דאס פענצטערל אין וואגאן, ארויסגעווארפן זיין קינד און דערנאך אליין ארויסגעשפרונגען. ער האט מיר אויך דערציילט, אז מיסקא, באמערקנדיק אז איך מיט מיין פאמיליע זיינען צווישן עולם נישטא, איז אריין צו מיר אין וווינונג, געזוכט אין קעלער, גלויבנדיק אז מיר האבן זיך באהאלטן. זילבערבערג איז געווארן פארארבעטער, ער האט אבער לאנג נישט געצויגן, ער איז קראנק געווארן און געענדיקט אין ”לאזארעט“.

         ס‘איז זונטיק דעם 10-טן אקטאבער. די ארבעט אין טרעבלינקע גייט נארמאל. מען קען זיך אויף קיין רו-טאג נישט דערלויבן. טראנספארטן גייען כסדר אן אויפהער. פארנאכט קומט ווידער א טראנספארט פון ראדאמסק. איך בין אין ווערקשטעל און וויל גארנישט וויסן וואס אין דרויסן קומט פאר.

מען פייפט אויף פייעראבענד, ווי ישראל איינשינדלער קומט צולויפן אין ווערקשטעל, שטארק צעקאכט, דערשראקן. פרעג איך וואס איז געשען? ”זיגמונט איז דא“, ענטפערט ער. עס ווילט זיך מיר נישט גלויבן. מיין ברודער זיגמונט? דער אויפטוער, וואס פלעגט שטענדיק קענען מיט דער באן פארן, פארמאגט גענוג געלט און ווי משפחה מיטן פרעזעס, אז אויך ער וועט קומען קיין טרעבלינקע. דערויף האב איך מיר נישט געריכט. איך לויף מיט ישראלן. קומען צו אויפן פלאץ פאר דער קיך און דא דערזע איך אים, מיין טייערן ברודער, ווי ער זעט אויס, דאס געזיכט לאנג אויסגעצויגן, די אויגן רויט, פארוויינט, אינגאנצן דערשלאגן, צעבראכן. מיר פאלן איינער אויפן אנדערן און וויינען, וויינען. איך ברענג אים אין ווערקשטוב און ער דערציילט זיין טרויעריקע געשיכטע, ווי ער, עטלעכע פאמיליע-מיטגלידער און גוטע פריינד האבן נאכדעם, ווי ער האט דעם בריוו דערהאלטן, וואס איך האב אים געשיקט אין דער צייט פון דער אקציע אין טשענסטעכאוו, געבויט א ריזן-סכראן און ער איז ”פארשאטן“ געווארן, נאך איידער ער איז פארטיק געווארן. אויף גוטשטאדטן, דעם פרעזעס, האבן זיי מורא געהאט זיך צו פארלאזן, דעריבער האבן זיי זיך באמיט און פאר גרויסע געלטער אויך ארויסגעטראגן פאר די פרויען און קינדער דערלויבענישן צו קענען מיט די באנען און פארן קיין באכניע, ווו די אקציע איז שוין געווען אדורכגעפירט, און פאר געלט, געהאפט, זיך קענען לעגאליזירן. אויפן וועג האט מען זיי איבערגעשראקן, זיינען זיי אראפ אין עפעס א קליין שטעטל פון

וואנען זיי האבן אויף מארגן געזאלט נעמען אן אנדער ריכטונג. ביי נאכט איז דאס שטעטל געווארן ארומגעשטעלט און פארטאג זיינען אלע יידן, מיט זיי אין דער מיט, אפגעפירט געווארן קיין ראדאמסק, גלייך אין די וואגאנעס אריין. די פרוי מיטן טעכטערל, זיין שוואגער דניאל אייכנער מיטן ברודער און זייערע  פרויען זיינען געגאנגען אין ”באד“ אריין. ער, הערשל קאטשקעוויטש, יאקוב גארצארסקי און כאסקל זיינען, א דאנק

דעם, וואס זיי האבן געטראגן בלעכלעך, אלס אלטווארג-זאמלער, געבליבן ביי דער ארבעט. אין צוויי טעג

שפעטער זיינען אויך אנגעקומען זיין שווער און שוויגער, וועלכע האבן זיך ביז דעמאלט אויסבאהאלטן אין סכראן.

Death in the Camp and Hopes for Escape

קאפיטל    3           

         אויף מארגן איז זיגמונט געגאנגען ארבעטן אויפן פלאץ. איך האב געציטערט, ס‘זאל אים נאר עפעס שלעכטס נישט געשען. פונעם פלאץ האט מען כסדר גענומען מענטשן צו דער ארבעט אין ”טויטן-לאגער“, אממערסטן האב איך דערפאר מורא געהאט, דאס איז געווען גלייך ווי טויט. מיטן לאגער 2 האבן מיר קיין שום באציונגען נישט געקענט האלטן און די ארבעטער האבן דארט נישט לאנג געצויגן. איך האב געוואלט ער זאל גיין ארבעטן צו מיר אין ווערקשטעל. ער דאקעגן, גלייך פון ערשטן טאג אן האט ער נאר געקלערט וועגן אנטלויפן. מעגלעכקייטן דערצו זיינען צו יענער צייט געווען פארשיידענע: עס האבן זיך געבילדעט קליינע גרופעס ביי דער ארבעט און ביים איינלייגן די שוין אויססארטירטע מלבושים, אויסגעארבעט

נארעס. פארנאכט זיינען זיי דארט אריין. א גוטער פריינד  אומבאמערקט פון דרויסן,האט דאס באהעלטעניש פארלייגט און ביינאכט איז די חברה ארויס, אריבער דעם פארקאן און זיך געלאזט אין דער וועלט אריין. א סך זיינען אויך ארויס פון לאגער ביי פארלאדענע וואגאנעס מיט מלבושים. איינשינדלער, צום ביישפיל, איז ארויס אויף אזא אופן: מיר שטייען פארטאג, ס‘איז נאך טונקל, ביי דער קיך נאך קאווע. ער האלט שטארק פון עוקר זיין. ער וועט, זאגט ער מיר, איצט אונטערגנבענען זיך צום צוים און זען צי ס‘איז נישטא א מעגלעכקייט אויך פון דער זייט צו ”גיין“. געגאנגען און מסתמא געזען, אז מען קען, זיך נישט לאנג מישב געווען און אוועק. עטלעכע טעג שפעטער קומט כאסקל עצהנען זיך מיט אונדז, וואס ער זאל טאן, ער וויל דווקא גיין מיט זיגמונטן און דא האט ער שוין מארגן א געלעגנהייט צו ציען פון פלאץ. מיר האלטן, אויב ער האלט דערביי און האט א גוטע געלעגנהייט, נישט צו ווארטן. אויף מארגן האט ער טאקע געצויגן. עס זיינען צו יענער צייט אוועק א 03-04 מאן א טאג. א גרויסער טייל איז אבער צוריק אריינגעפאלן בעת די אקציעס אין פארשיידענע שטעט און שטעטלעך און ווידעראמאל געקומען קיין טרעבלינקע. איך האב דארט געהאט עטלעכע פריינד, וועלכע זיינען מערערע מאל ארויס מיטנעמענדיק גרויסע סומעס געלט, ארומגעבלאנקעט, מורא געהאט, ערגעץ אן ארט צו דערווארעמען זיך און דאך יעדעס מאל פריש אריינגעפאלן. שוין קענענדיק די טרעבלינקער פראקטיק, האבן זיי פארשטאנען, ווי אזוי זיך אויסצומישן מיט

די ארבעטער און אזוי ארום אין ”באד“ נישט צו גיין. דעמאלט איז דאס אלץ מעגלעך געווען. טרעבלינקע איז נאך געווען אין די ”קינדער-שיכלעך“ און אין לאגער איז נאך קיין ארדענונג נישט געווען. אז דער לאגער-עלטסטער האט באמערקט, אז עס פעלן אים אביסל ”געסט“, האט ער אויף אייגענער האנט אריינגעשמוגלט א פרישע חברה פון טראנספארט. די גאנצע ענערגיע פון דער פארוואלטונג איז געווען קאנצענטרירט אויף דער ”פאבריק“, זי זאל ווי אמבעסטן קלאפן. מיט די מענטשן אין לאגער האט מען זיך קנאפ אינטערעסירט. ווי שוין געזאגט, האט מען יעדן טאג גאנצע פארטיעס אויסגעשאסן, אדער אוועקגעשיקט אין לאגער 2 און אויף זייער ארט באשעפטיקט פרישע. זיי האבן זיך נישט געזארגט אז דער ”מאטעריאל“ וועט זיי אויספעלן. מען האט אונדז דעריבער געלאזט שלאפן ערגער ווי די חזירים, קיין וואסער צום וואשן, ווי טייל מאל נישט צום טרינקען און קיין שום מעדיצינישע הילף. אין קעגנטייל, אז עס האט זיך וועמען געמאכט א מכה, אדער עפעס ענלעכס, האט ער זיך געמוזט דערמיט אויסהיטן.

         אז דאס לויפן האט אבער אנגענומען א מאסן-כאראקטער און די דייטשן האבן יעדן טאג אין אן אנדער ארט באמערקט דורכגעהאקטע דראטן, האבן זיי זיך גענומען אויף פארשיידענע אופנים אנגרייפן. עס איז זיי נישט אויף אזוי ווייט געגאנגען אין דעם ביסל אנטלאפענע יידן. קיין גענויעם באגריף וועגן דער צאל נישט געקענט האבן. זיי האבן איבעריקנס געוווסט, אז

פריער אדער שפעטער וועט א גאנץ גרויסער טייל צוריק אריינפאלן. דערהויפט איז זיי געגאנגען וועגן עפעס אנדערש, דהיינו: דער סוד וועגן די ”אויסגעזידלטע“ יידן זאל נישט ארויסקומען אין דער עפנטלעכקייט. ווי באוווסט, האבן די דייטשן פארשפרייט א קלאנג, אז די אויסגעזידלטע ווערן איבערגעשיקט קיין אוקראינע צו ערד-ארבעט. אויך אין טרעבלינקע איז אין אנפאנג געהאנגען א שילד אין ענלעכן זין. שפעטער, ווען דער אפאראט האט שוין גוט געקלאפט, די טראנספארטן שנעל דערליידיקט, איז די שילד געווארן איבעריק און ליקווידירט. דאס אריינדרינגען פון אמת צווישן די פארבליבענע מאסן האט געקאנט גורם זיין זיי זאלן זיך צעלויפן, באהאלטן, אדער שטעלן א ווידערשטאנד און זיי, די ארעמע דייטשן, באשווערן די ארבעט, וואס איז ביז איצט געגאנגען אזוי גלאט. אין אנפאנג האבן זיי געפרוווט ווירקן אויף אונדז מיט שיינע רייד און גוטע צוזאגן. עס איז

אראפגעקומען א ”הויכע פערזענלעכקייט“ פון דער צענטראלע אין לובלין. מען האט אונדז אלע פארזאמלט און ער האט געהאלטן א דרשה. עס ווערט געשאפן, זאגט ער, א יודן-שטאט, ווו די יידן וועלן האבן פולע אויטאנאמיע רעכט און אויב מיר וועלן גוט אויספירן די ארבעט, זיין געהארכזאם און דערווערבן זייער צוטרוי, וועלן מיר באקומען (פארשטייט זיך אינם יודן-שטאט) די בעסטע פאסטנס, מיר וועלן זיין די פירער, די עלטסטע. אז עס האבן נישט געהאלפן די גוטע רייד,

האט מען גענומען סטראשען: מען וועט אונדז אויסטאן און לאזן ארבעטן נאקעט. פאר פרווון אנטלויפן, וועט אנגעווענדעט

ווערן טויט מיט די שרעקלעכסטע ענויים. פאר מיסברויכן מיטן צוטרוי, מיט וועלכן זיי האבן אונדז באשאנקען, כדי צו באווייזן, אז ס‘איז נישט בלויז גערעדט, האט מען שוין אויף מארגן געכאפט צוויי יינגלעך, וועלכע האבן כלומרשט געוואלט אנטלויפן. אין מיטן פלאץ איז אויסגעבויט געווארן א תליה, אויסגעשטעלט ארום איר אלע לאגער-ארבעטער. דער קאמענדאנט האלט א קורצע דרשה און די צוויי קרבנות, נאקעטע, ווערן אויפגעהאנגען ביי די פיס. צוויי דייטשן האבן, אן ארך, א האלבע שעה געשמיסן די זיך וויגנדיקע קערפערס פון די אומגליקלעכע, ביז איינער האט ענדלעך ארויסגענומען דעם רעוואלווער און זיי דערשאסן. געזען, אז דאס אלץ העלפט נישט, האט מען זיך גענומען ביסלעכווייז איינצופירן ארדענונג און שאפן, אויף וויפל עס איז מעגלעך עס אנרופן, א סטאבילן לאגער. אגב האבן זיי געזען, אז די שוין איינגעארבעטע מענטשן זיינען פראדוקטיווער, ווי די פרישע און עס לוינט בעסער די אלטע צו האלטן ביז א געוויסע צייט, ד.ה. ביז זיי וועלן זיין נויטיק, איידער כסדר די מענטשן צו בייטן. כודם כל האט מען גענומען אויסליידיקן צוויי באראקן אין הויף פון די ווארשטאטן, צוזאמענגעקלאפט פריטשן און אינסטאלירט עלעקטרישע באלייכטונג און איינגעארדנט צוויי פרישע וווין-באראקן. די ארבעטער זיינען פארטיילט געווארן אין דריי בלאקן (איינער האט שוין עקזיסטירט), אזוי ארום אלץ

קאנצענטרירט אין איין ארט און אויך אין טרעבלינקע געשאפן א ”געטא“. עס זיינען אויך איינגעפירט געווארן נומערן. יעדעס שלאף-ארט איז אויף די פריטשעס פארזען געווארן מיט א נומער. דעם זעלבן נומער פון זיין פריטשע האט אויך געטראגן אויף א דרייעקיקן קאלירטן לייוונט (יעדער בלאק אן אנדער קאליר) יעדערער פון בלאק. דאס איינפירן פון די נומערן האט געהאט די אויפגאבע עס זאלן נישט קענען אריינגעשמוגלט ווערן מענטשן פון דעם טראנספארט אן דעם וויסן פון דער פארוואלטונג. עס זיינען פאראנטווארטלעך געווען פאר יעדן איינעם זיינע צוויי נאענטסטע שכנים, ד.ה. די ביישלאפער פון ביידע זייטן, אזוי אז איינער האט געמוזט אכטונג געבן אויפן צווייטן. גלייכצייטיק זיינען די נומערן נאך צו עפעס צו ניץ געקומען, אז עס האט עמעצער באגאנגען עפעס א חטא, איז חוץ דעם, וואס ער האט באלד אויפן ארט ”אפגעלייזט“, שוין אויך געקענט זיין זיכער, אז דער נומער זיינער וועט ביים אוונט-איינטרעטן נישט פארגעסן ווערן, און צו א 25 אדער גאר 50 וועט שוין אויסגיין. די באראקן זיינען אין אוונט פון דרויסן געווארן אפגעשלאסן דורך דעם דייטש, וואס האט געהאט ”טאג-דינסט“ און אין באראק אוועקגעזעצט א דיזשור. א חוץ דעם לאגער-עלטסטן זיינען נאך נומערירט געווארן נאך דריי בלאק-עלטסטע. יעדן בלאק איז צוגעטיילט געווארן א דייטשער שעף, וועלכער איז שטענדיק געווען גענוי אינפארמירט וועגן צושטאנד פון זיין בלאק. איינגעטראטן זיינען מיר איצט בלאקן-ווייז. יעדער בלאק-עלטסטער ראפארטירט וועגן זיין

בלאק דעם שעף, דער ווידער גיט דאס איבער דעם הויפט שארפירער. דער איינטרעטן צערעמאניאל ווערט איבערגעחזרט צוויי מאל אין טאג, אינדערפרי, פארן צוטרעטן צו דער ארבעט, און אין אוונט, נאכן פארענדיקן די ארבעט. א גענוג גרויסער פלאץ ארום אונדזערע באראקן איז געווארן ארומגענומען מיט א הויכן צוים פון שטעכלדראט מיט א טויער אין מיטן, וועלכער איז געווארן אפגעשלאסן און באוואכט, באלד ווי די קאלומנעס זיינען צוריק געקומען פון דער ארבעט. איצט האבן מיר שוין אין טרעבלינקע געהאט א פולשטענדיקן געטא. אונדזערע באראקן זיינען אויך געדיכט ארומגעשטעלט געווארן מיט רויטע עלעקטרישע לאמפן, וועלכע האבן א גאנצע נאכט באלויכטן דעם ארומיקן פלאץ. א חוץ דעם איז דער פארקאן ארום דעם לאגער נאך ארומגעשטעלט געווארן מיט א צוים פון שווערע אייזערנע זאשיעקעס, אדורכגעפלאכטן מיט א ברייטער נעץ פון דינעם, פארפלאנטערטן שטאלדראט. איינגעטרעטן זיינען מיר נישט ווי פריער, אויף דער ראמפע, נאר אויף דעם פלאץ אין געטא. אינדערפרי, ביים אריינטרעטן, האט יעדער קאפא און פאר-ארבעטער באקומען זיינע מענטשן צוגעטיילט, פאר וועלכע ער איז געווען פאראנטווארטלעך אין משך פון טאג. עס האט גענומען א גענוג לאנגע צייט ביצ וואנען די אלע פארארדענונגען און ארבעטן זיינען דורכגעפירט געווארן. דערווייל האט דער עולם נישט באלעמוטשעט און ווי נאר איינער האט געקענט, האט ער ”געצויגן“. זיגמונטן האט זיך אלץ קיין געלעגנהייט נישט געמאכט. די באדינגונגען ווערן מיט

יעדן טאג שווערער. ער מיט זיינע דריי נאענטע פריינד: סעוועק, מאניעק און יאקוב גאנצארסקי האבן געזאלט גיין צוזאמען. זיי האבן קאמבינירט אויף פארשיידענע אופנים און יעדעס מאל איז עפעס קאליע געווארן. איך פערזענלעך האב ניט געהאלטן פון ”גיין“. איך האב נישט געזען קיין שום מעגלעכקייט זיך צו קענען אין דרויסן דערהאלטן. צוריקקערן אין געטא האט נישט געהאט קיין שום זין, איך האב שוין דארט קיינעם נישט געהאט. אויף דער ארישער זייט האב איך אויך נישט געהאט קיין קריסטלעכן פריינד אויף וועמענס הילף איך זאל קענען רעכענען. זיגמונט וויל איך זאל גיין מיט אים. ער קען מיר אבער דערצו צופיל נישט צורעדן. איך דאקעגן, קען אים נישט אפרעדן. אזוי פארגייען טעג און וואכן. דורך דער צייט וואס ער ארבעט אויפן פלאץ ביים סארטירן די ”לומפן“ גרייט ער זיך צו א שיין פעקל געלט, גאלד און ביזשוטעריע און גיט עס מיר איבער צו באהאלטן. איך האב נישט ווו מיט דערמיט זיך אהינצוטאן. מען מוז דערמיט גאר שטארק פארזיכטיק זיין. פאר דעם מינדעסטן חטא דראט נישט נאר ”לאזארעט“, נאר מיט א שפארן צולאג. איך פארזאג אים קאטעגאריש מער נישט צו ליפערן און אין א פאסיקן מאמענט באגראב איך דאס פעקל אין דער ווערקשטעל און זאל עס רוען ביז די צייט וועט דערויף קומען.

         זיגמונט וויל אלץ פון זיינע פלענער נישט רעזיגנירן און דעריבער צו מיר אין ווערקשטעל נישט גיין ארבעטן, כדי ביי אן עווענטועלן ”ויברח“, מיך נישט צו מאכן פאראנטווארטלעך.

מיר האבן זיך אויך באמיט, צוליב דערזעלבער סיבה, אז נישט אלע זאלן וויסן אז מיר זיינען ברידער. איך צי דאן צו צו מיר אין ווערקשטעל נחום עליאשעוויטש, א בלעכער-ארבעטער פון טשענסטאכאוו.

         עס איז אוועק נאוועמבער, דעצעמבער. טראנספארטן זיינען נאך געגאנגען, אבער שוין נישט אין אזא טעמפא, ווי פריער. עס זיינען איצט אנגעקומען טראנספארטן מערסטנטייל פון די מזרח-געביטן, ווי ביאליסטאק, גראדנע און אומגעגנט. דאס בילד איז געווען א נאך פיל טרויעריקער, צוקוקנדיק, ווי מענער, פרויען, קינדערלעך נאקעטערהייט אויפן פראסט און שניי ווארפן זיך פון קעלט. דאס קליינווארג ציטערט און וויינט: ”מאמע, ס‘איז מיר קאלט“. בין איך נישט איינמאל שוין צופרידן געווען, וואס מיין פרוי און קינדער זיינען דעם וועג שוין אדורך און דארפן אים איצט נישט מיטמאכן... עס קומען אויך נאך אן עטלעכע טראנספארטן פון ווארשע, צו ביסלעך פון קאסאווע, ווענגראוו, פון פארשיידענע פונקטן און לאגערן. די טראנספארטן הויבן אן זיין זעלטענער, ביז אין יאנואר כמעט אויפגעהערט. אויך דער פלאץ ווערט וואס אמאל ליידיקער. די סחורות איינגעפאקט, פארלאדן און ארויסגעשיקט. צווישן עולם האט זיך פארשפרייט א קלאנג וועגן א נאענטער סעלעקציע. קיין מעגלעכקייטן אויף אינדיווידועלער פליטה זיינען נישטא. איין גרופע האט נאך געפרוווט מזל, זי האט אבער נישט געקענט אדורך און צוריק אריין אין באראק. עס האט געקענט זיין

שא-שטיל, ווען עס מישט זיך נישט אריין דער מיאוסער מוסר און חונף בלאק-עלטסטער קובא, א נארישער יונג, וועלכער האט זיך נאר באמיט געפעלן ווערן די דייטשן. הונדערטער יידן זיינען דורך זיין האנט געגאנגען אין ”לאזארעט“ אריין ביים באקעמפן די שפעקולאציע אין טרעבלינקע, נאר דאס איז א קאפיטל פאר זיך. אויך דאס מאל האט ער נישט געקענט ביישטיין דעם נסיון און דעם ענין איבערגעגעבן די דייטשען, וואס האט געקאסט 8 קרבנות.

         עס האט זיך געשטעלט א ווינטער מיט פרעסט און שניי. די ארבעט אויפן פלאץ איז געווארן אומדערטרעגלעך און ענדלעך איז זיגמונט מסכים געווען אויף אריינצוגיין צו מיר אין ווערקשטעל ארבעטן און אפווארטן א געלעגנהייט צו גיין צוזאמען מיט מיר. עס איז מיר אויך געלונגען אים מיט נחומען אריינזוציען צו די ”האף-יודן“. איצט זיינען מיר שוין געווען צוזאמען, אפילו געשלאפן צוזאמען.

Corruption

קאפיטל  4

         דאס לעבן אין ווערקשטעל איז געגאנגען גענוג באקוועם, קיין הונגער נישט געליטן. מיר האבן צו ביסלעך געקאכט פאר זיך. אין אנפאנג האט קיין מאטעריאל דערצו נישט געפעלט. עס האט נישט געפעלט קיין פארפל, ארבעס, מעל, שמאלץ, א.א.וו. מען האט נאר געמוזט פארזיכטיק זיין, קיין דייטש זאל אונדז ביי דעם חטא נישט כאפן. שפעטער, ווען קיין שפייז איז שוין נישט געווען, האבן מיר געגנבעט קארטאפל פון די קעלערן און געקאכט. נישט געקוקט אויף דעם, וואס מיר זיינען געווען ווי ווייט מעגלעך פארזיכטיק, האבן מיר דאך נישט געקענט אויסמיידן מען זאל אונדז פון צייט צו צייט נישט כאפן און אראפלאזן צו 25 אויפן הינטן. רעזיגנירן פון קאכן האבן מיר נישט געקאנט. מיטן באקומענעם פון קיך עסן איז בשום אופן נישט מעגלעך געווען אויסצוהאלטן. קיין ברויט איז שוין נישט געווען ווי פריער, וויפל איינער האט נאר געוואלט, נאר א צוגעטיילטע פארציע פון א 4/1 קילאגראם אויף א טאג און וויפל

טעג האט דער עולם בכלל קיין ברויט נישט באקומען? דער עולם האט אנגעהויבן הונגערן. קיין געלט אויפן פלאץ איז שוין נישטא. יעדער האט אבער עפעס באהאלטן און איינציקווייז אנטוויקלט זיך א גאנצער האנדל, גערופן אין טרעבלינקע ”ספעקולאציע“. ספעקולירט האט מען אויך באלד פון אנהויב, אבער אין א קליינער מאס, איבערהויפט מיט לוקסוס ארטיקלען, ווי שינקע, בראנפן א. א.וו. איצט איז עס געווארן א נויטווענדיקייט. די קאלומנעס, וואס זיינען ארויסגעגאנגען אין וואלד ארבעטן, האבן ארויסגעשמוגלט געלט און ווערט-זאכן. די פויערים און הענדלער, גיריקע אויף א פעט פארדינסטל, האבן אונטערגעטראגן פון שענסטן און בעסטן. געצאלט זיינען געווארן פאנטאסטישע פרייזן. די ארומיקע פויערים זיינען נתעשר געווארן. ווי געזאגט, האט קיין געלט אין טרעבלינקע נישט געשפילט קיין ראלע. קוים איז דאס ארויסגעשמוגלטע געלט נישט געלונגען אויסצוגעבן, האבן עס חברה בעסער אוועקגעווארפן און אין לאגער נישט צוריקגעבראכט. די וואכמענער האבן נישט נאר נישט געשטערט, נאר מיטגעהאלפן. דערפאר האבן זיי אראפגענומען די סמעטענע. שווער זיך פארצושטעלן אין וואס פאר א לוקסוס און וווילטאג די טרעבלינקער דייטשן און וואך-מענער האבן געלעבט.

         דער פארוואלטונג איז א שאד געווען דאס ארויסגעשמוגלטע געלט און ווערט-זאכן. אויך האט זיך זיי שטארק געוואלט דערפירן דערצו, אז מיר זאלן מוזן אויסקומען

נאר מיט דעם, וואס מיר באקומען פון קיך, אזוי ארום וועלן מיר זיך אין א קורצער צייט אליין ”ליקווידירן“ און זיי פארשפארן ארבעט. עס איז דעריבער אונטער טויט-שטראף פארבאטן געווארן נישט נאר ”ספעקולאציע“ נאר אויך פון טראנספארט עפעס צו נעמען, ווי ברויט און אנדערע לעבנסמיטלען, וואס איז ביז איצט געווען אזוי גוט ווי כשר. און ביי די דייטשן איז נישט בלויז גערעדט, מען האט געשאסן אויף רעכטס און לינקס. ביי דעם מינדעסטן חשד, האט מען אוועקגעלייגט איינצלנע און גאנצע פארטיעס. עס האט זיך געעפנט א ברייט פעלד פאר די פינצטערע עלעמענטן און מוסרים, אין דער שפיץ פון וועלכן עס זיינען געשטאנען דער פארוואלטונגס-ארדינאנט כאסקל און דער בלאק-עלטסטער קובא. פאר דעם כאסקל, א געמיינער ווארשעווער מנובל, א נארישער יונג און גרויסער בעל-גאווה, האבן געציטערט נישט נאר דער געוויינלעכער עולם, אפילו אויך די קאפאס און דייטשן. א גאנצן טאג לויפט ער ווי א ווילדער הונט איבערן פלאץ און די ווארשטאטן, זוכט, נישטערט אין אלע ווינקעלעך. אין די כלעבאקעס און טאשן זוכט ער אפילו. און וויי איז דעם ביי וועמען ער כאפט א טריפה שטיקל סחורה, קאכן אדער דרעמלען ביי דער ארבעט. מיר האבן פאר אים מער מורא ווי פאר א דייטש. דא האבן שוין קיין טרערן און אינטערווענצן פון זיינע קאלעגעלעך נישט געהאלפן. דאס האט שוין געמוזט אנקומען צו דער פארוואלטונג. אז דער פאסטן, וועלכן יעדע ווערקשטעל האט ארויסגעשטעלט אויף ”צינג“ האט געמאלדן ”כסקל גייט“, איז אלץ שטיל געווארן, עס

איז זארגפעליק אויפגערוימט געווארן און אלע האבן זיך געשמאק גענומען פאר דער ארבעט. דערפאר האט ער אבער גענאסן פון פולסטן צוטרוי מצד דער פארוואלטונג. געפרעסן און געזויפט פון שענסטן און בעסטן אין זייערע מאגאזינען, פון וועלכע ער איז געווען שליסל-היטער. און דעם גולם האבן זיי צוגעזאגט מיטצונעמען קיין בערלין נאך דער מלחמה. ער האט שטארק געגלויבט אין דעם און זיך ביי יעדער געלעגנהייט דערמיט גערימט. ער איז שוין געווען אזוי ווייט חוצפהדיק, אז ער האט זיך דערלויבט אויך אויף אייגענער האנט ארויסגעבן פארארדנונגען. די פרימערע יידן האבן זיך געשאפן א מנין,  פארטאג און פארנאכט געדאוונט בציבור אין דער טישלער-ווערקשטעל. כאסקל האט זיי דאס ביסל פארגעניגן אויך נישט געקענט פארגינען און דעם מנין צעטריבן. ערשט נאך אן אינטערווענץ אין דער פארוואלטונג איז ער צוריק איינגעשטעלט געווארן.

         דער צווייטער מוסר אין גרויסן מאשטאב איז געווען בלאק-עלטסטער קובא, א לאדזשער ”אינטעליגענט“. ער איז אן אויפהער ארומגעשפרונגען, געחנפעט און געדינט די דייטשן צום שאדן, אזוי ווי פון די איינצלנע, אזוי פון גאנצן כלל און ס‘האט זיך אים אלץ אויסגעוויזן, אז ער האט נאך אלץ נישט גענוג פארדינט ביי זיי. צום ביישפיל אזא פאקט: אין דער צייט, ווען קיין טראנספארטן זיינען נישט געווען, די לומפן שוין ארויסגעשיקט, זיינען די ”רויטע“, ”בלויע“ און אנדערע

גרופן פון פלאץ באשעפטיקט געווארן ביי פארשיידענע אינוועסטיציע-ארבעטן. א גרופע ”רויטע“ האט באקומען די אויפגאבע אויסצופלאנירן און שלאגעווען אונדזער פלאץ. ביי די ערשטע שפאטן ארויסגעווארפענע ערד טרעפן זיי זיך אן אויף א געוויינלעכן טרעבלינקער מיסט-קאסטן. צווישן מיסט און דרעק געפינען זיך מאסן פאטאגראפיעס, דאקומענטן, פארשיידענע חפצים, גאלד, ווערט-זאכן און מענטשלעכע קערפערס. מיר בעטן די חברה: ”שיט צו און מאכט א שווייג, זאל כאטש דער מיסט-קאסטן בלייבן אלס א זכר פונעם אומגעקומענעם יידישן פאלק“. קאפא יורעק, אויך א ”פיינער מאן“, איז שוין מסכים, קובא אבער, קען נישט באשטיין. ער לויפט, זוכט לאנג ארום, ביז ער געפינט דעם הויפטשארפירער. עס ווערט אוועקגעזעצט די קאלומנע מיסט-סארטירער. יעדער פאטאגראפיע און דאקומענט ווערט זארגפעליק אויסגעקליבן און פארברענט. געלט, גאלד און ווערט-זאכן אויסגערייניקט און אין דער קאסע אריין. די קערפערס אויסגעגראבן און אויפן ”לאזארעט“-פייער פארברענט, ס‘זאל חלילה קיין צייכן פון יידישן חורבן נישט בלייבן. אויך אויפן געביט פון באקעמפן די ספעקולאציע האט ער זיך ספעציעל אויסגעצייכנט. דאס ארויספירן געלט און אריינברענגען סחורה איז געווארן אוממעגלעך. די ארויסגייענדיקע און אריינגעקומענע גרופן ווערן רעוויזירט. חוץ דעם האט מען שוין מיט בלויז וואכמענער נישט ארויסגעלאזט, יעדער ארויסגייענדיקע גרופע האט געמוזט אסיסטירן א דייטש, אבער אויך מיט די דייטשן האט חברה

בלאט געמאכט. יידן האבן געגעבן געלט, וואס איז נישט געקוקט אויף אלע שוועריקייטן, דאך ארויסגעשמוגלט געווארן. דער וואכמאן האט געקויפט און דער דייטש האט געטיילט, פארשטייט זיך, אזוי געטיילט, ער זאל נישט ארויס באעוולט. חברה האט אויך קאמבינירט מיט די וואכמענער אין לאגער, געגעבן א באקאנטן וואכמאן געלט און יענער האט אויף אן אפגערעדטן ארט אוועקגעלייגט א פעקל. נישט זעלטן זיינען געווען פאלן, ווען דער וואכמאן פלעגט דאס געלט צונעמען און קיין פעקל נישט אוועקלייגן. א סך האבן ריזיקירט און געקויפט דירעקט ביי וואכמענער. מען האט זיך שוין איצט אין לאגער געקענט איינהאנדלען א קילא ברויט פאר 30 פאפיר-דאלאר אדער 15 גאלד-רובל. פארן זעלבן פרייז האט מען געקענט קויפן 100 מאמארקאווע פאפיראסן אדער א האלבן ליטער בראנפן. פאר 5 טויזנט זלאטעס האט מען טייל מאל אויך געקענט באקומען א שטיקל פוטער. קובא און כאסקל האבן, מיט זייערע אגענטן און סוב-אגענטן, יעדן געהאט אויפן אויג. זיי האבן גענישטערט אין די כלעבאקעס, אויף די קויקעס, אונטער די פריטשן און אפטמאל מיט דערפאלג. ער האט אויך ארגאניזירט, דער פאררעטער, א ספעציעלע וואך ארום אונדזערע דראטן, דורך וועלכע די וואכמענער האבן  איבערגעשיקט פעקלעך צו די יידן פון דער צווייטער זייט פון דער פארצוימונג. נישט קוקנדיק אויף אלע שוועריקייטן האט דער האנדל אנגעהאלטן.

         מיט דער צייט האבן זיך געשאפן דריי קאטעגאריעס פון די  לאגערניקעס. די אזוי גערופענע אריסטאקראציע, וואס איז באשטאנען פון די עלטסטע, קאפאס, אויפזעער פון די מאגאזינען און דאקטוירים. זיי האבן געלעבט אין לוקסוס, געמאכט ווילדע הוליאנקעס, געשיקערט, און געפאלן אלץ טיפער אין אויסגעלאסענקייט.

         אין טרעבלינקע זיינען געווען אן ערך 30 פרויען. דער גרעסטער טייל איז געווען באשעפטיקט אין וועשערייען פון די דייטשן, אוקראינער און יידן. טייל האבן גענייט וועש, איינע פון זיי - א דענטיסט, איינע א דאקטער, און איינע א קראנקן-שוועסטער אין דער אוקראינישער קליניק. עטלעכע זיינען געווען באשעפטיקט מיט העקלען, שטריקן, א.א.וו. זיי האבן שווער נישט געארבעט. פון דער גרופע פרויען, א חוץ פינף וואס האבן געהאט מענער אין לאגער, האבן אלע זיך געפוצט און זיך פארהאלטן אויסגעלאסן. זיי האבן געהאט פארערער פון דער טרעבלינקער אריסטאקראציע, וואס האט זיי געקענט פארזארגן מיטן שענסטן און בעסטן. די פרויען פלעגן שיקערן אויף די הוליאנקעס, זיך באנוצן מיט זייער א שמוציקער שפראך און זיך וויילן מיט די מענער אן א גרענעץ. די דאזיקע פרויען זיינען נישט געווען איבערקלייבעריש אפילו מיט  אוקראינער און דייטשן.

         די פרויען, אין אלגעמיין, אויב זיי פלעגן באשטראפט

ווערן, איז מיט הויזארבעט, בלייבן אין די באראקן אין זייער פרייער צייט, און אויך נישט קענען זיך טרעפן מיט זייערע געליבטע און נישט טארן גיין אויף די ווילדע הוליאנקעס. אוודאי איז דאס פאר זיי געווען זייער שווער אויסהאלטן. אין

עטלעכע שווערע פאלן האט מען די פרויען געשיקט אין לאגער 2. פאר דער צייט פון מיין זיין אין לאגער איז נישט געווען אזא פאל אז מען זאל שיקן א פרוי אין ”לאזארעט“.

         דער מיטלשטאנד אין לאגער איז באשטאנען פון די בעלי-מלאכות אין די ווערקשטעלן און פון א טייל פעיקע חברה-לייט ספעקולאנטן. די ווארשטאטן האבן געהאט דעם פלוס וואס אין יעדער ווערקשטעל האט זיך געפונען אן אויוון אדער קיך, וואס האט אין א גרויסער מאס געהויבן דעם לעבנס-שטאנדארט. די מענטשן ביי די ווארשטאטן האבן, אויספירנדיק פארשיידענע ארבעטן פאר די וואכמענער, באקומען פון זיי ברויט, פלייש, פאפיראסן און אפילו שנאפס. אין אלגעמיין האבן די ווערקשטעלן אפילו אין דער שלעכטער צייט, קיין גרויסע נויט נישט געליטן.

         דער דריטער שיכט, די שווארץ-ארבעטער, דער רוב מנין און בנין אין לאגער האט זיך נישט געקענט קיין עצה געבן. יעדער האט זיך געהאלפן ווי ער האט געקענט, אבער דער הונגער און די נויט איז וואס ווייטער אלץ גרעסער געווארן.

"Culture"

קאפיטל   5

         וואס ווייניקער ס‘איז געווארן ברויט, אלץ גרעסערע פארציעס מוזיק האבן מיר באקומען. שוין מיטן אנטשטיין פון לאגער איז געשאפן געווארן א קליינע קאפעלע פון עטלעכע פראפעסיאנעלע מוזיקער, ווי די ווארשעווער דריי ברידער שערמאן,שניצער און אנדערע. קיין גרויסן דערפאלג האבן זיי אבער נישט געהאט. אנהייב ווינטער קומט אראפ דער באקאנטער מוזיקער און קאמפאזיטאר ארטור גאלד. פראטעזשירט דורך זיינע ווארשעווער פארערער, ווערט ער, מיט נאך עטלעכע גוטע מוזיקער ארויסגענומען פון טראנספארט. ער נעמט שטארק אויס ביי די דייטשן און זיי הייסן אים שאפן א קאפעלע, אז טרעבלינקע זאל זיך נישט דארפן

שעמען. גאלד נעמט זיך מיט דער גאנצער ענערגיע צו דער ארבעט. די דייטשן זיינען אים מיט אלע כוחות בייהילפיק. די פארשיידנסטע אינסטרומענטן אין א גענוג גרויסער צאל האבן די יידן איבערגעלאזט אויפן פלאץ, גייענדיק זיך דערווייל

”אויסבאדן“... געפעלט האט נאר א דזשאז. כדי אויסצופילן די

לוקע, האט דער הויפטשטורמפירער, צוריקקערנדיק פון אורלויב, מיטגעבראכט די פעלן און טאצן. די פויק איז געווארן געמאכט אויפן ארט און מיר האבן שוין מיט מזל א דזשאז אויך. א דזשאז באנדיסט איז געווען ערשטקלאסיק, אראפגעקומען צוזאמען מיט גאלדן. עס ווערט איינגעשטעלט א געמישטער כאר פון מענער און פרויען. א טשעכישער ייד שרייבט די טעקסטן און גאלד - די קאמפאזיציעס. ער שאפט אויך עטלעכע הערלעכע קאמפאזיציעס פאר זיין ארקעסטער. צום קאמפלעט געהערט אויך א סאליסט, א ווארשעווער ארטיסט, עטלעכע אמאטארן און יעזשיק, א קאבארעט-טענצער און סאליסט.

         אויף ליאלקעס באפעל ווערן אין שניידער-ווארשטאט אויפגענייט פאר דער גאנצער קאפעלע ווייסע קאסטיומען, באפוצטע מיט בלויע קראגנס און קלאפעס. גאלד טרעט אויף אין א ווייסן פראק מיט דער זעלבער באפוצונג, אין ליאקירטע פאנטאפל, גלאט-אויסגעפרעסטע שטרייף-הויזן, א ווייסע באלאווע העמד מיט א מושקע. טרעבלינקע קען זיך אויף אלץ דערלויבן, אפילו אויף ליאקירטע פולפיטן מיט ארנאמענטן און אויפשריפט: ”קאפעלע גאלד“. אין א גרויסארטיקן קורארט האט

מען זיך שוין קיין שענערן ארקעסטער נישט געקענט ווינשן.

         ליאלקע, ווי שוין געזאגט, א גרויסער ליבהאבער פון באקס, האט זיך באמיט, אז אויך אין דעם פרט זאל טרעבלינקע

נישט הינטערשטעליק בלייבן. ס‘איז פארטיק געווארן אן

הערלעכער רינג און באקס-הענטשקעס, לויט אלע כללים פון באקס. ענדע אפריל, נאכן דייטשישן ”זיג“ איבער ווארשעווער געטא, זיינען אנגעקומען מיט א טראנספארט עטלעכע גוטע באקסערס און אן אינסטרוקטאר. טרעבלינקע האט ארומגעכאפט א באקס-משוגעת. אין די פרייע אוונט-שעהען האט מען געקענט זען גרופקעס מענטשן, אין דער מיט צוויי נאראנים מיט אונטערגעהאקטע אויגן און געשוואלענע נעזער, באקסן זיך. כמעט יעדן צווייטן שבת זיינען איינגעארדנט געווארן קאנצערטן, פארשטעלונגען, באקס און לייכט-אטלעטיק מעטשן. אין דער מיט פון אנטרעטן-פלאץ אינעם ”געטא“ איז אויפגעשטעלט געווארן דער רינג. אין פראנט זיינען אויסגעשטעלט געווארן פאטעלן פאר דער מאכט, ד.ה. דייטשן. געקומען זיינען אלע פון אבערשטורמפירער ביז אונטערשארפירער. זיי האבן נישט פארגעסן מיטצונעמען ביר, שאקאלאד, לימאנאדע צו קוויקן זיך בעת דער פארוויילונג. פון איין זייט רינג זיינען אוועקגעשטעלט געווארן לאנגע בענק פאר די פרויען, קאפאס און פאכארבעטער. פון דער צווייטער זייט האט זיך געשטופט דער ”געמיינער“ עולם. אנוועזנד אויף די פארשטעלונגען האבן אלע געמוזט זיין. קיינעם איז נישט

דערלויבט געווען צו בלייבן אין באראק אדער אין ווערקשטעל, ארויסגיין פון ”געטא“ - אוודאי נישט. דער טויער אפגעשלאסן און דער צוים ארומגעשטעלט. צווישן די דייטשן זיינען פארטיילט געווארן שיין אויסגעפארטיקטע פראגראמען.

געעפנט די אימפרעזע האט די ”קאפעלע גאלד“. געשפילט

אריעס פון בארימטע אפערעס און אויך גאלדס אייגענע קאמפאזיציעס. סאלווער, אן ערשט אנגעקומענער ווארשעווער חזן, זינגט אריעס און לידער. ס‘קומען נאך חומאריסטישע סקעטשן, ”פארבראקט“ מיט א ביסל איראניע וועגן ”קורארט“ טרעבלינקע, געהאלטן פארשטייט זיך, אין דער דייטשער שפראך. יעזשיק פרעזענטירט זיין קאבארעט רעפערטואר. עס נעמט אויך אנטייל דער כאר. ענדלעך קומט די ריי אויף באקס און לייכטע אטלעטיק. אויף די ערשטע אימפרעזעס זיינען די קאמפן געהאלטן געווארן אויף א גענוג הויכן ניווא, עס האבן געקעמפט צווישן זיך מיטגלידער פון ווארשעווער קלובן. ליאלקע האט אבער געוואלט אנדערע קאמפן. אויף די שפעטערע אימפרעזעס האט מען געשטעלט צום קאמף נאמינירטע פארלעך, ווי צוויי פריזירערס, וואס האבן באדינט די דייטשן, שוין באיארטע מענטשן אבער גרויסע אידיאטן. נישט האבנדיק קיין אנונג וועגן באקס, האבן זיי זיך אזוי צעהרגעט בעת  די קאמפן, אונטערגעהעצטע פון די מאסן און דייטשן, אז דאס בלוט איז פון זיי גערונען ווי וואסער. ליאלקע איז אראפגעפאלן פון פאטעל קאטשענדיק זיך פון געלעכטער. אלע דייטשן און דער גאנצער עולם - דאס זעלבע. נישט קיין

בעסערן גורל האבן געהאט די קלאזעט-היטער, און אזוי כסדר, קיין פרייערס האבן נישט געפעלט. דער עולם וויילט זיך און אויף דער צווייטער זייט פארקאן, אין ”טויטן-לאגער“, ברענט מען אן איבעררייס די איצט אויסגעגראבענע ערשטע ווארשעווער קרבנות. פארענדיקט די אימפרעזעס האט ווידעראמאל די גאלד-קאפעלע.

         מיט גרויס פאמפע האט גאלד געפייערט זיין פערציק-יאריקן געבורטסטאג. די טישן אין דער שניידער-ווערקשטעל סערווירט מיטן שענסטן און בעסטן. זיסע געבעקסן האט צוגעשטעלט טרעבלינקער בעקעריי, מיט פלאשן געטראנקען און צוקערווארג האבן דעם טיש פארזען די דייטשע מאגאזינען. צו דעם געבורטסטאג האט גאלד צוגעגרייט א ספעציעלן רעפערטואר. דער זאל הערלעך דעקארירט, דער ארקעסטער אין גאלאווער-קליידונג, דער איינטריט נאר אויף איינלאדונגס-קארטן. עס זיינען דא אלע דייטשן און די טרעבלינקער ”יידישע אריסטאקראציע“. מען הויבט טאסטן פארן דייטשישן דערפאלג אין קריג. דעם קולמינאציע-פונקט דערגרייכט גאלד מיט זיין דרשה, לויבנדיק די דייטשן פאר זייער גוטסקייט, די האנדלונג זייערע לגבי יידן, דערקלערט ער, איז פארשטענדלעך און אין הסכם מיט די אינטערעסן פון דייטשישן פאלק. וואס די דייטשן האבן בעת דער דרשה געטראכט, ווייס איך נישט. איך ווייס נאר, אז פון דעמאלסט אן האט גאלד אין מיינע אויגן, ווי אויך ביי דעם גרעסטן טייל פון

אונדז, פארלארן דעם גאנצן חן און צוטרוי. מיר האבן אויך פארלארן דעם גאנצן רעספעקט פאר זיינע קינסטלערישע פעיקייטן. אויך צו זיינע אים אונטערגעווארפענע מוזיקער איז ער געווען שלעכט. ביז זיין אנקום האבן די מוזיקער, שפילנדיק אויף די אוונטן און באנקעטן, וואס זיינען איינגעארדנט געווארן אין די דייטשע באראקן לכבוד די אפט אנגעקומענע געסט, באקומען עסנווארג, געטראנקען און ציגארעטן. דאס באקומענע האבן זיי צעטיילט צווישן זיך יושרדיק, אבער גאלד האט אלץ פארנומען פאר זיך און די מוזיקער איז קנאפ וואס געלונגען ארויסבאקומען פון אים, און זיי האבן אויך געליטן הונגער גלייך מיט אלעמען - גאלד, דאקעגן, האט זיך געבאדן אין וווילטאג.

         טאג-טעגלעך האט די גאלד-קאפעלע ביים אוונטאנטרעטן געגעבן קאנצערטן, שוין אין געוויינלעכער קליידונג,  באגלייט פון מוזיק האט געזונגען דער כאר. אויך מיטן גאנצן עולם איז איינגעשטודירט געווארן א ספעציעל ליד ”טרעבלינקא“, אנגעשריבן אין דייטש, וואס איז געזונגען געווארן דורך אלעמען ביים אוונט-אנטרעטן און אין מארש.

         ביי דעם זעלבן איינטרעטן האבן אויך ”איינקאסירט“ שמיץ די, וועלכע האבן זיי איבערן טאג ”פארדינט“. די קלענסטע שטראף איז געווען 52 אדער 05 שמיץ. צו דעם צוועק איז געמאכט געווארן א שמייסבאנק און א ספעציעלע נאגייקע. דער קרבן איז געווארן צוגעבונדן מיט א פאסיק איבערן אקסל צום

באנק. די פיס ארונטערגעצויגן און אויך צוגעבונדן צום באנק אזוי, אז דער הינטן איז אויסגעקומען בולט אנגעצויגן און די שמיץ ווירקזאמער. פון אנפאנג האט מען געשמיסן אויף די הויזן. איין מאל טרעפט, ליאלקע ”באארבעט“ א בחור און די שמיץ גיבן אים נישט דעם געהעריקן אפקלאנג. ער באפעלט דעם בחור אראפצולאזן די הויזן און עס ווייסט זיך אויס... עס ליגט דארט א האנטעך. פאר דעם ”פארברעכן“ ווערט דער קרבן אויסגעטאן אינגאנצן נאקעט. ער ווערט אזוי לאנג געשלאגן ביז ס‘בלייבט פון אים א רויטע, פליישיקע מאסע און דעמאלט ערשט אים דערשאסן אין ”לאזארעט“. פון דעמאלט אן זיינען שוין די שמיץ אויסגעטיילט געווארן אויפן בלויזן הינטן און ליאלקע איז שוין געווען זיכער, אז מ‘נארט אים נישט אפ. געשמיסן האט מערסטנטייל ליאלקע, די ארבעט האט אים פארשאפט גרויס פארגעניגן. דאס צווייטע ארט האט פערנומען ”קיווע“. אז עס האט זיך אבער געמאכט א סך ארבעט און זיי האבן זיך נעבעך קיין עצה ניט געקענט געבן אליין, האבן זיי א ביסל ”ארבעט“, צום גרויסן באדויערן, געמוזט אפטרעטן אנדערע שארפירער, שוין ווייט נישט אזעלכע בעלי-מלאכות, ווי די ערשטע צוויי.

         ביים שמייסן האבן זיך די קרבנות פארהאלטן פארשיידן. די גרעסטע טייל האט זיי פארטראגן מיט פארביסענע ציין, אנדערע האבן געשריגען און זיך געווארפן, די באנק צעבראכן, אז מ‘האט זיי געמוזט פארפעסטיקן מיט אייזערנע פרענטעס, זיי זאלן נישט

קענען זיך רירן. צום מוראדיקסטן זיינען געווען די מאמענטן, ווען מ‘האט אויף דער באנק אראפגעצויגן די הויזן פון א יוגנטלעכן. עס זיינען געווען אין טרעבלינקע עטלעכע צוועלף און פערצניאריקע קינדער מיט פאטערס. אז מ‘האט אזא איינעם אראפגעלאזט די ערשטע שמיץ, זיינען די געוואלדן, געוויינען און געשרייען ”מאמע“ געגאנגען ביזן זיבעטן הימל. אפילו די פארשטיינערטע צווישן אונדז האבן מיטגעוויינט. אויף קיווען האבן די געוואלדן קיין איינדרוק נישט געמאכט, דאקעגן, וואס מער דער קרבן האט געשריגען, אלץ געשמאקער האט ער

געארבעט.

         נאכן אויסטיילן די פארציעס, די באנק מיטן קאנטשיק אוועקגעטראגן אין מאגאזין, באטרעט גאלד זיין פיעדעסטאל, דער ארקעסטער שפילט אויף לייכטע מוזיק: ”קאוואלעריע רוסטיקאנא“, אדער עפעס ענלעכס, און עס זינגט נאך דער כאר. דער גאנצער עולם זינגט אפ ”טרעבלינקא“ ביז מען דערהערט ענדלעך דעם באפעל: ”אפטרעטן“. מיר אטעמען לייכטער אפ. גאלד מיט דער קאפעלע שטעלן זיך אויס אין א זייט, שפילן אויף א לעבעדיקן מארש. בלאקנווייז דעפילירן מיר אדורך פאר דער נאטשאלסטווא צו דער קיך נאך קאלאציע. מען מוז שטארק אכטונג געבן צו דערהאלטן דעם טריט, קוים מאכט זיך עפעס א מיכשול, באקומט מען גלייך פון קיווען א צי מיט דער בייטש איבערן קאפ.

         נאך קאלאציע האבן מיר ווידער מוזיק אין דעם שניידער-ווערקשטעל, דער גרעסטער און שענסטער לאקאל אין ”געטא“. דער הימעל, ווייט ארום דעם לאגער, איז רויט פון העלישן פייער אינעם פריש אויסגעבויטן גרויסן אויוון, און דער ווינט טראגט אן א זייער שלעכטן ריח פון געברענטן און פארפוילטן פלייש און ביינער, אז עס איז נישט מעגלעך אין דרויסן דעם אטעם אפצוכאפן.

         אין דעם שניידער-ווערקשטעל איז פארזאמלט אונדזער אריסטאקראציע מיט זייערע ”כלות“. עס קומען אויך אהער די  דייטשן און צוג-וואכמענער וואס לאנגווייליקן זיך. אונדזערע פריילנס און קאוואלערן טאנצן אונטער די הערלעכע קלאנגען פון דער איינגעשפילטער גאלד-קאפעלע. מען וויילט זיך, מען שיכורט, אזוי אוונט נאך אוונט. שפעטער, אז עס איז שוין ווארעמער געווארן, שפילט דער ארקעסטער אין דרויסן, ביים פארמאכטן טויער. אויף דער אנדערער זייט טויער נעמען זיך צונויף גרופעס אוקראינער און אוקראינקעס און פרעזענטירן זייערע ”קאמארינסקיס“ און אנדערע טענץ. דאס איז א טאג-טעגלעך טרעבלינקער בילד. און ווי שוין געזאגט,     

געפעלט האט נאר ברויט - שמיץ, טויט און מוזיק - דאס איז געווען איבער גענוג.

Physicians and the Infirmary

קאפיטל  6

         מיט די ערשטע ווארשעווער טראנספארטן זיינען אראפגעקומען דער באקאנטער לארינגאלאג דאקטער כאראנזשיצקי און א דאקטער, א פרוי, גערופן אירקא. די צוויי דאקטוירים האבן אנגעהויבן ארדינירן. קיין יידן אבער נישט געטארט אויפנעמען. ד“ר כאראנזשיזקי האט בעהאנדלט די דייטשן, און ד“ר אירקא, די אוקראינישע וואכמענער. יידן איז איצט נישט דערלויבט געווען קראנק צו זיין. קוים האט ווער פון די דייטשן, און ספעציעל דער ”קרומער קאפ“, באמערקט, אז ס‘איז ווער עפעס נישט אזוי מיט אלעמען, האט מען אים גלייך גענומען אין ”לאזארעט“ אריין און אין איין מאמענט ”געזונט“

געמאכט.

         געארבעט האבן דא אין לאגער העכער טויזנט מאן, אין לאגער 2 - ארום דריי הונדערט. א גרויסער טייל האט שטארק געליטן פון הויט-קראנקייטן, וועלכע מ‘האט מערסטנטייל געדארפט אפערירן. מען האט דערמיט, פארשטייט זיך, געדארפט זיין שטארק אויסגעהיט. די צוויי דאקטוירים האבן אין די אוונטן געבראכט מעדיקאמענטן און געהאלפן די קראנקע. אז מען האט איינעם געדארפט שניידן, האט די חברה זיך ארומגעשטעלט, אירקא מיטן פאציענט אין מיט, און כדי מען זאל נישט הערן די געוואלדן פון אפערירטן, האט חברה זיך צעלאזט מיט א הויכן געזאנג. נאך לאנגע אינטערווענצן פון לאגער עלטסטן אינזש. גאלעווסקי, איז די פארוואלטונג מסכים געווען ארויסגעבן 15 נומערלעך טעגלעך, וועלכע זיינען פארטיילט געווארן ביים פרימארגן-איינטרעטן צווישן די קראנקע ארבעטער. די האט שוין דאקטאר כאראנזשיצקי אפיציעל אויפגענומען.

         מיט דער צייט איז דער לאגער געווארן א ביסל סטאביליזירט און פאר די יידישע ארבעטער זיינען צוגעטיילט געווארן צוויי דאקטוירים: דאקטאר פ. באק פון ווארשע און דער טאמאשאווער דאקטאר רייזמאן, וועלכער איז אנגעקומען מיטן טראנספארט פון ראווע. עס איז אפגעטיילט געווארן א שטיקל פלאץ אין ערשטן באראק אויף א רעוויר-שטובע, ווו אין די

אוונטן זיינען אויפגענומען געווארן די קראנקע.

         אנפאנג ווינטער האט זיך אין לאגער גענומען באווייזן דער פלעק-טיפוס, זיך גענומען מוראדיק פארשפרייטן און צוגענומען מאסן קרבנות. קיין שום קעגנמיטל האט נישט

געקענט אנגעווענדעט ווערן. ערשטנס האבן די דייטשן נישט געטארט וויסן, אז אין לאגער הערשט פלעק-טיפוס, צווייטנס איז קיין שום מעגלעכקייט נישט געווען צו איזאלירן די קראנקע. נאך גרויסע באמיונגען איז די דאקטוירים געלונגען אויסצופועלן פאר זיך דאס רעכט אויף באפרייען פון דער ארבעט די שווער קראנקע. די צאל איז אבער געווען א באגרענעצטע, מאקסימום ביז 20. דער דאקטאר האט געמוזט ביי יעדן אנטרעטן ראפארטירן די צאל קראנקע פארבליבענע אין דער רעוויר-שטובע. קוים האט די צאל אריבערגעשטיגן דעם מאקסימום, איז באלד געקומען ליאלקע, קיווע, מיינסטנס דער ”קרומער קאפ“ און אפגעליידיקט די פריטשן אין דער רעוויר-שטובע, איבערלאזנדיק נאר די יחסנים.

         די דאקטוירים האבן זיך געפונען אין זייער א פריקרער לאגע, צווישן האמער און קאוואדלע: פון איין זייט די מורא אריבערצוטרעטן די נארמע, פון דער אנדערער זייט, דער גרויסער צופלוס פון שווער-קראנקע מיט 40 און אריבער היץ.

         די רעוויר-שטובע פארפילן די יחסנים, ווי אינזש.

גאלעווסקי, קאפא ראקאפפסקי, אויבער-קאפא בלאו, די מוסרים קובא און כאסקל, מיט וועלכע די דייטשן האבן זיך שטארק

פאראינטערעסירט, באזארגט זיי מיט עסן פון דער דייטשער קיך, מיט עפל, פאמעראנצן א.א.וו. נאך מער, מורא האבנדיק אז די דאקטוירים זאלן די צוויי ”געליבטע“ פאציענטן פריצייטיק 

נישט אריבערפעקלען אויף יענער וועלט, צו וואס מיר האבן די דאקטוירים שטארק צוגערעדט, האט די פארוואלטונג פארלאנגט יעדן טאג א באריכט וועגן זייער געזונט-צושטאנד. מיט די עטלעכע פארבליבענע פלעצער האבן די דאקטוירים געמוזט באלאנסירן אויף דעם אופן, אז אין דער רעוויר-שטובע ערשט אריינגענומען קראנקע אויפן זעקסטן, זיבעטן טאג מיט טעמפעראטור, אז דער קראנקער איז שוין געפאלן פון די פיס און ארויסגעשיקט ווי נאר די חיץ האט אפגעטראטן.

         אויך האבן די דאקטוירים נישט געטארט לאזן נאטירלעך שטארבן, א האפנונגסלאזן געמוזט ארויסגעבן דער ”חברה-קדישא“, ד.ה. די ”רויטע“, וועלכע האבן דעם קראנקן אוועקגעטראגן אין ”לאזארעט“. א דייטש האט אים צוגעשאסן און געווארפן אויפן פייער זיך ”פרעגלען“.

         אן אויסנאם זיינען נאר געווען די יחסנים. אז אזא איינער איז געשטארבן, האט מען אים איינגעארדנט א לוויה און אים מקבר געווען לויט די יידישע מנהגים, אפילו מיט א קדיש און ”אל מלא רחמים“, וואס עס האט אפגעריכט מאיר קאפא.

         נישט געקוקט אויף די אלע אנגענומענע מיטלען, איז פארט

נישט געלונגען צו דערהאלטן די נארמע און טאג-טעגלעך האט מען איינצלנע און גאנצע פארטיעס געפירט אין ”לאזארעט“ אריין. די קראנקע האבן צוליב מורא איבערהויפט אין דער

רעוויר-שטובע נישט געוואלט גיין. ווי ווייט איינער האט געקענט, האט ער זיך געשלעפט מיט 40 גראד היץ און מער, צו דער ארבעט. א גאר גרויסער טייל האט אויסגעהאלטן די קרענק און אינגאנצן נישט געווען אין דער רעוויר-שטובע. די דאקטוירים האבן זיך באמיט באאיינפלוסן די קאפאס אז זיי זאלן די קראנקע בעסער באהאנדלען, נישט שלאגן און ווי ווייט מעגלעך באשעפטיקן זיי ביי לייכטערע ארבעט. אזוי ווי אויפן פלאץ האט מען געמוזט זיין כסדר באוועגלעך און ס‘איז נישט געווען קיין מעגלעכקייט זיך אוועקצוזעצן, איז דער קלאזעט געווארן דאס אנגענעמסטע ארט פאר די קראנקע און זיינען דארט אפגעזעסן גאנצע טעג. די קאפאס האבן געקוקט דורך די פינגער. קיווע האט אבער נישט געקענט דעם היזק אויסשטיין און אוועקגעשטעלט א קלאזעט-שומר. אנגעטאן האט מען אים אין א טראכט פון א סינאגאגע קאנטאר, אן אכט-קאנטיקן הוט אויפן קאפ. אויף ליאלקעס באפעל האט ער זיך געמוזט פארלאזן א קורץ שפיציק בערדל. א גרויסן וועקזייגער האט דער פארשוין געטראגן אויפן ברוסט און א נאגייקע אין האנט. די אויפגאבן זיינען געווען נישט דערלאזן זיך אנזאמלען מער ווי 5 מאן. דער פראצעס פון דערליידיקן זיך טאר מער ווי צוויי מינוט נישט דויערן. אויסגעשמאטעט איז דער שומר געווען און פולמאכטן

צו לייגן איבער די קעפ מיט דער נאגייקע וויפל זיין הארץ האט

געגלוסט, די וועלכע האבן אים נישט געפאלגט. און אין שווערע פאלן האט ער  איבערגעגעבן די נומערן פון די שולדיקע קיווען.

         אזוי ארום איז ליקווידירט געווארן דער טרעבלינקער ”קלאזעט-סאנאטאריום“. צווישן די ערשטע קראנקע אנהויב ווינטער האט זיך אויך געפונען אונדזער פריינט הערשל קאטשקעוויטש פון ראדאמסק. ער האט דורכגעמאכט א שווערע און לאנגע קרענק. זייענדיק נאך פון דער היים באקאנט מיט דאקטער רייזמאן, האט ער גענאסן דאס, וואס דער דאקטאר האט אים געשענקט א סך אויפמערקזאמקייט, געדעקט א גאר לאנגע צייט אין דער רעוויר-שטובע. איך מיט זיגמונטן האבן זיך באמיט מיט אלע כוחות עס זאל אים פון גארנישט פעלן. מיר האבן פאר אים ספעציעל געקאכט און אים געפלעגט. ענדלעך איז ער פון דער קרענק ארויס און שטארק אפגעשוואכט, גענומען גיין צו דער ארבעט. דאקטער רייזמאן האט פאר אים אינטערווענירט ביי קאפא ראקאווסקי און דער האט אים אוועקגעזעצט אין א באראק צו טרענען פוטערס.

         אזוי זיינען אוועק עטלעכע טעג. די אוונטן פלעגט ער פארברענגען מיט אונדז אין ווערקשטעל. מיר האבן אים ווייטער, ווי ווייט מעגלעך, געפלעגט, ער זאל וואס שנעלער קומען צו די כוחות.

         א געוויסן טאג, געווען איז דאס, דאכט זיך, יאנואר,

הערשל קומט נישט צו קאלאציע. מיר גייען ארויס אים זוכן און דערוויסן זיך... אז הערשל וועט שוין צו אונדז אויף קאלאציע קיין מאל נישט קומען... דער ”קרומער קאפ“ האט אים מיט נאך

א גאנצע פארטיע פארנומען אין ”לאזארעט“ אריין.

         א שווערן טיפוס האט אויך דורכגעמאכט אונדזער מיטארבעטער נחום עליאשעוויטש, און נאר א דאנק דעם, וואס ער האט שוין דעמאלט געהערט צום ווערקשטעל, האבן אים די שארפע נעגל פון ”קרומען קאפ“ נישט דערגרייכט.

         ענדע מערץ האב איך אויך באקומען הויכע היץ. מיר האבן פארשטאנען, אז איך טאנץ מיט אויף דער חתונה. מיין ברודער איז געווען שטארק באזארגט וועגן מיר. איך האב געציטערט און געווען זיכער, אז איך וועל אים מיטשלעפן. מיר זיינען געשלאפן צוזאמען. ער איז אבער געבליבן פארשוינט. זעקס טעג בין איך ארומגעגאנגען. אויפן זיבעטן טאג האב איך שוין געמוזט אנקומען אין דער רעוויר-שטובע. איך האב מיך שוין אויף די פיס נישט געקענט האלטן. אלס בעל-מלאכה און ”האף-יודע“ האב איך מיך אין דער רעוויר-שטובע געקאנט פילן א ביסל זיכערער. דער פארלויף איז געווען א נארמאלער און נאך א וואך צייט, קוים זיך האלטנדיק אויף די פיס, בין איך צוריק אין ווערקשטעל.

         אנהייב אפריל, בעת דאקטער כאראנזשיצקי איז געווען

פארנומען אין זיין קאבינעט, איז געקומען צו אן אינצידענט צווישן אים און ליאלקען, דער לעצטער זאל כלומרשט האבן געפונען געלט ביים דאקטער... וואס ס‘איז דארט ווירקלעך

פארגעקומען איז פארבליבן א סוד. כאראנזשיצקי איז ארויס אין דרויסן, אנגעכאפט א דאזע גיפט, וואס ער האט געהאט ביי זיך, און געבליבן טויט אויפן ארט. איך האב געזען, ווי מען האט אים שוין געשלעפט א טויטן ביי די פיס איבערן לאגער מיטן קאפ אין דער בלאטע, אים אוועקגעווארפן אויפן איינטרעטן-פלאץ, ווו ער איז געבליבן ליגן אן אויסגעשמירטער, ווי א קופע מיסט ביזן אוונט. ביים אנטרעטן האט ליאלקע איבערגעגעבן, אז ער האט ביים דאקטער געפונען געלט און מן-הסתם געהאלטן ביים אנטלויפן. דאס איז זיכער געווען א גראבער ליגן. כאראנזשיצקי, שוין אן עלטערער מענטש איז געווען אן ארנטלעכער טיפ אין טרעבלינקע.געקליידט פשות, נישט ווי די מערהייט, אויסגעמיטן געזעלשאפט, אפילו זיך נישט אונטערגעהאלטן מיט די איבעריקע דאקטוירים. באשיידן און איינזאם פלעגט ער זיצן אין די אוונטן אויף זיין פריטשע. א קראנקן, אויב עס האט זיך צו אים אזעלכער געווענדעט, רואיק און זאכלעך געראטן און אויב ס‘איז נויטיק געווען אויך א מעדיקאמענט מיטגעבראכט.

         זיין ארט אין דער רעוויר-שטובע האט פארנומען דאקטער ריבאק, וועלכער איז געווען גראד דער היפוך פון כאראנזשיצקען. עלעגאנט געקליידט, שטענדיק מיט הומאר,

געשמאק און רירעוודיק געארבעט. אנטייל גענומען אין אלע

אויפנאמעס און פארוויילונגען, פארליבט זיך אין א יונגער פרוי, דענטיסטין פון ביאליסטאק. ער דערגייט אזוי ווייט, אז נאכטוענדיק דעם קאפא יורעקס און מוסר כאסקלס ביישפיל,

פראוועט ער מיט גרויס פאראד, פארשטייט זיך מיט דער הסכמה און מיטהילף פון דער דייטשער זייט, א חתונה מיט מוזיק און טענץ. עס זיינען אנוועזנד די גאנצע טרעבלינקער ס.ס. און יידישע עליטע. מען שטעלט א חופה, מאיר קאפא איז מסדר קידושין און זינגט פארשיידענע חזנישע שטיק. גאלד מיט דער קאפעלע שלאפן אויך נישט.

Beautifying the Camp

קאפיטל 7  

         אנהייב 1943 ווערן טראנספארטן, ווי שוין געזאגט, זעלטענער. עס קומען אריין עטלעכע בולגארישע טראנספארטן. די אויסגעליידיקטע באראקן און מאגאזינען ווערן אויף ס‘ניי פארפאקט מיט ”לומפן“, עסנווארג און פאפיראסן, וואס די בולגארן האבן מיטגעבראכט אין גאר גרויסע מענגעס. דאס אלץ ווערט אבער שנעל אויסאראירט און ארויסגעשיקט. די צאל ארבעטער אין לאגער ווערט רעדוצירט ביז ארום 750. די ארבעט איז שוין אפגעטאן און די פארבליבענע מוז מען פארזארגן מיט פרישע ארבעט. דאן נעמט זיך די פארוואלטונג און ספעציעל ליאלקע צו מאכן פון טרעבלינקע א ”לייט“, זי זאל

זיך נישט האבן צו שעמען פאר דער וועלט. עס ווערן געשאפן און אויסגעפלאסטערט מיט געהאקטן שטיין גאנצע גאסן און

וועגן. זיי ווערן אנגערופן מיט פארשיידענע נעמען, ווי צ.ב. ”קורט זיידל שטראסע“, אויפן נאמען פון דעם שעף פון דער שטראסן-בוי קאלאנע. ”זידלערשטראסע“ ווערט אנגערופן דער וועג, וואס פירט אין לאגער 2 א.א.וו. עס ווערן אויפגעשטעלט בלאקן, באראקן פאר די אוקראינער. איבערן איינגאנג צום שיין פלאנירטן הויף הענגט א גרויסע שילד מיטן אויפשריפט: ”מאקס ביעלא קאזערנע“. ער איז געווען דער ס.ס.-מאן וועלכן דער  ווארשעווער ייד איזאק בערלינער האט געהרגעט. פארגעקומען איז דער פאל אין סעפטעמבער 1942 בעתן אנטרעטן. אויפן פלאץ זיינען פארזאמלט אלע ארבעטנדיקע יידן, דייטשן און אוקראינער. מיטאמאל טרעט ארויס פון דער ריי איזאק בערלינער, א ייד שוין ארום די פופציקע, געארבעט אין טרעבלינקע אין דער קאלומנע ”גאלד-יודן“, דערנענטערט זיך שנעל צו איין ס.ס.-מאן און רוקט אים אריין א מעסער אין רוקן, פון וואס יענער פאלט טויט אויפן ארט. אלע דייטשן זיינען אנטלאפן פון פלאץ. זיי האבן געמיינט אז זיי האבן פאר זיך אן ארגאניזירטן אויפשטאנד. דער ערשטער איז צוריק אויפן פלאץ אנגעלאפן ליאלקע מיט א גראנאט אין האנט. די יידן אויפן פלאץ זיינען אבער געשטאנען רואיק. דאן האט מען בערלינערן פשוט מיט ווידלעס צעריסן און אויפן נאמען פון אט דעם דערהרגעטן ס.ס.-מאן ביעלא זיינען איצט אנגערופן געווארן די אוקראינישע

בלאקן.

         די דייטשן האבן איינגעארדנט זייערע וווינונגען מיט גרויס קאמפארט, ספעציעלע צימערן פאר געסט. עס איז אויפגעבויט געווארן פאר זיי א באד מיט א טורעם פאר וואסער-לייטונג, וואו עס איז אוועקגעשטעלט געווארן א הויכער מאסט מיט אן ארויפגעצויגענער שווארצער ס.ס.-פאן, א גרויסע מאדערנע געמויערטע שטאל פאר פערד און בחמות, א שטעלכל פאר חזירים און אויך א גרויסער הויף מיט א באסיין און רוימען פאר געפליגל. עס איז געמאכט געווארן א גרויסער פארק און טירגארטן (זאאלאגישן גארטן) מיט א הערלעכן בנין פאר חיות און פויגל. ארום דעם לאגער, וואס האט פארנומען א גרויסן שטח, איז צווישן דעם פארקאן און זאשעקעס האט מען געמאכט גארטן פון גרינס. די ארבעטן האט אדורכגעפירט א קאלומנע גערטנער, אנגעפירט דורך א טשענסטאכאווער יידישן אינזשיניער-אגראנאם, סודאוויטש, און א דייטשישן שעף. עס זיינען נאך געגראבן געווארן צוויי פרישע ברינעמער אויפן אוקראינישן הויף און אינעם יידישן ”געטא“. אין טרעבלינקע, צוליב דער הויכער און זאמדיקער געגנט, איז דאס נישט געווען קיין לייכטע אויפגאבע. די ארבעטן זיינען אנגעפירט געווארן דירך חיים טיק, א נאווידווארער ברויעריי-אייגנטימער. ער האט אויך געבויט אייז און קארטאפל-קעלערן און איבערהויפט אנגעפירט א קאלומנע וואס האט געהאט די אויפזיכט איבער די מאגאזינירטע קארטאפל. דער טרעבלינקער שטח, וועלכן פריער

האט באדעקט אן אלטער סאסנע-וואלד, האט איצט באקומען גאר אן אנדער אויסזען. אלע פלעצער און שטחים

אויספלאנטירט און געשלאקעוועט. די ראמפע, ווו עס פלעגן אנקומען די טראנספארטן איז גאר זארגפעליק געווארן רעסטאוורירט. דער גאנצער פלאץ אויסגעגלייכט ווי א טיש, געשלאקעוועט און די גאנצע לענג באפעסטיקט מיט ווינקלען פון צענומענע זאשעקעס און געשווייסט דורך בערל קאט, אן אויסגעצייכנטער שלאסער און שווייסער פון טשענסטאכאוו. דער בערל האט אויך געמאכט אן אייזערנע שאנק לויטן פלאן פון אונטערשארפירער שמידט, וועלכער איז געווען שעף איבער די מעטאל-ווארשטאטן און הויפט-בויער פון דער פאבריק אין טרעבלינקע. אין דער שאנק האבן זיך געפונען עטלעכע פאליצעס ווי רושטן. אויף א ספעציעלער פאליצקע האט זיך געפונען א קליין פלעשעלע מיט בענזין און שוועבעלעך, אונטן דאקעגן איז געלעגן א גרויסע גלעזערנע פלאש מיט עטלעכע ליטער בענזין. איבער דער גרויסער פלאש האט זיך געפונען א געוויכט צוגעבונדן צו א שנור, וועלכע איז אויסווייניק געווארן באפעסטיקט. אוועקגעשטעלט איז די שאנק געווארן אין דער פארוואלטונג. אויף די רושטן-פאליצעס זיינען געהאלטן געווארן די געהיימע טרעבלינקער דאקומענטן. פון דער שאנק איז דורכן דאך ארויסגעגאנגען א רער אין דרויסן, ווי ביי אן אויוון. ס‘האט געזאלט דינען דעם ציל: ביי אן עווענטועלן פלוצלונדיקן איבערפאל צו קענען שנעל און פולשטענדיק פארברענען די נישט באקוועמע דאקומענטן. דעמאלט

האט געזאלט אויסגעגאסן ווערן דער אינהאלט פונעם קליינעם פלעשעלע, די טירן פון שאנק הערמעטיש פארמאכט, דעם שנור

אפגעלאזט, דאס געוויכט אינעווייניק פאלט אראפ און צעברעכט די גרויסע פלאש, דער בענזין פלאקערט זיך פאנאנדער און פארברענט די דאקומענטן.

         דער גאנצער פלאץ איז געווארן טענדענציעז דעקארירט. אזוי, צ.ב. איז אויפגעהאנגען געווארן א גרויסער שילד: ”סטאציאן-אבערמיידאן“, נישט טרעבלינקע. א גרויסע פייל ווייזט צום טויער פון טראנספארט-פלאץ און אינפארמירט: ”פארבינדונג נאך ביאליסטאק און וואלקאוויסק“, צו די טירן און פענצטער פון די באראקן, וועלכע שטייען לענג אויס דער ראמפע און דינען אלס מאגאזינען פאר מלבושים און שטאפן פונעם טראנספארט, ווערן צוגעקלאפט אויפשריפטן ווי: ”ווארטע-זאל 1-טע קלאסע, 2-טע קלאסע, 3-טע קלאסע“. איבער א גרעסערן פענצטער הענגט די אויפשריפט ”קאסע“. אין דער זייט א גרויסע געדרוקטער פארפלאן פון דער סטאציע ”אבערמיידאן“. אויף אנדערע פענצטערלעך די אויפשריפטן: ”אינפארמאציאנס-דינסט“, ”סטאציאן-פארוואלטער“, א.א.וו. אויף די ווענט, פיילן מיט אויפשריפטן: ”צום טואלעטע“. צום אויטא-גאראזש ווערט צוגעקלאפט א פיקטיווע טיר און איבער איר א שילד ”באן-מייסטעריי“. אויף אן אנזעעוודיקן ארט ווערט אויפגעהאנגען א פיקטיווער זייגער מיט א דיאמעטער פון 70 סענטימעטער. דאס אלץ איז, פארשטייט זיך, נישט מער ווי

דעקאראציע וואס זאל דינען די אנקומענדיקע טראנספארטן אריינצופירן אין א טעות און מאכן דעם איינדרוק אז דאס איז

נאר אן איבערגאנגס-סטאציע.

         ליאלקען איז דאס אלץ ווייניק. ער זוכט כסדר צווישן די טראנספארטן קריצער, ביז ענדלעך ביים ווארשעווער טראנספארט פון יאנואר פאקט ער צוויי אזעלכע. איינער פון זיי איז גאר א באגאבטער בעל-מלאכה. דאס ערשטע באקומען זיי די אויפגאבע צו שאפן א ריי אילוסטרירטע וועג-ווייזער, וועלכע ווערן אוועקגעשטעלט אויף די טרעבלינקער גאסן און וועגן. אויף דער גאס וואס פירט צו דער ראמפע ווערט אוועקגעשטעלט אזא כלי מיטן אויפשריפט ”צום באן-האף“ און שטעלט פאר יידן מיט בערד און ברילן שלעפן זיך מיט פעקלעך צום באן. אויפן וועג צום שטאל און געפליגל-הויף, א וועגווייזער מיט פארשיידענע בהמות און עופות מיט א פאסטוך אינמיטן און אויפשריפט ”צום פיך-האף“. ביי די אוקראינישע באראקן - ”צום קאזערנע“ מיט מארשירנדיקע סאלדאטן. אויפן וועג צו אונדזער הויף - און אויפשריפט ”צום געטא“ מיט יידן וואס טראגן אויף די אקסלען שפאדלס, האמערס צו האקן שטיינער, און קילאפן.

         אלע אונטערנעמונגען אויף דער הויפט-גאס, דאס איז די ”קורט זיידל-שטראסע“, ווערן פארזען מיט בולט-געשניצטע עמבלעמען לויטן מוסטער פון מיטלאטער. אזוי ווערט, צ.ב.,

פאר דער בעקעריי, וועלכע איז לעצטנס געווארן אויפגעבויט און מיט גרויס לוקסוס איינגעארדנט, אויסגעהאנגען א גרויסער

פון האלץ געשניצטער און לאקירטער ראגאל, וועלכער מאכט דעם איינדרוק פון ווירקלעכן. פאר דעם דייטשישן פריזיר-אנשטאלט, דריי פאלירטע מעשענע טאצן, ביים דענטיסט, א גרויסער געשניצטער באק-צאן, א.א.וו. איבערן איינגאנג צום געפליגל-הויף איז אוועקגעשטעלט געווארן א שיינער, פון האלץ-געשניצטער האן.

         איצט האט זיך אונדזער קריצער גענומען אויסהאקן פון שטיין א זשאבע. אין טירגארטן האט געזאלט געבויט ווערן א באסיין, די זשאבע אינמיטן און פון איר פיסק דארף שפריצן א פאנטאן. די כלי איז פארטיק געווארן און האט פארגעשטעלט א פרעכטיק שטיקל ארבעט. ביים אויסהאקן דעם רינג פון שטיין וועלכער האט געזאלט ארומנעמען דעם באסיין, איז אויסגעבראכן דער אויפשטאנד, טרעבלינקע איז אוועק מיטן

רויך און נעבעך א תל געמאכט פון ליאלקעס שיינע חלומות און פלענער.

         נישט געקוקט דערויף, וואס ביי אונדז אין לאגער 1 זיינען געווען טעטיק איבער פופציק מענער מיט די פארשיידנסטע פאכן, האט מען נאך יעדן טאג געבראכט צופירן פון לאגער 2 דעם בוי-מייסטער וויערניק, א קינסטלער אין זיין פאך מיט צוויי געהילפן, וועלכע האבן גענומען בויען א וואך-שטובע און דעם הויפט-טויער. די ארבעט איז פארטיק געווארן און עס איז געווען אויף וואס צו קוקן. די וואכשטובע, ווי דער טויער מיט

צוויי קליינע דורכגענג, זיינען געווען עפעס הערלעכס. אלץ געהאלטן אין מיטלאלטערלעכן סטיל, אפילו די אינעווייניקסטע אויסשטאטונג איז געווען פון מיטלאלטער.  מיר, אין אונדזער בלעכער-ווערקשטעל, האבן צוגעארבעט פון דיקן אייזנבלעך ספעציעלע געהעמערטע לאנטערנעס, וועלכע זיינען אויפגעהאנגען געווארן אויף שווערע אייזערנע קייטן איבערן טויער און איינגאנג צו דער וואכשטובע. איבערן טויער - א שיינע אייזערנע באפוצונג וואס האט געקאסט א סך ארבעט און מי אונדזער שמידער-מייסטער הערשל יאבלקאווסקי פון סטאק.

         אזוי גוט ווי פריער ביים איינארדענען די ”פאבריק“, אזוי איצט ביי די פארשענערונגס-ארבעטן האבן די דייטשן אריינגעלייגט דעם גאנצן חוש זייערן. דער הויפטשטורעמפירער אליין האט אונדז אפט באזוכט אין ווערקשטעל, געגעבן

אנווייזונגען און קאנטראלירט דעם גאנג פון דער ארבעט. אלע נויטיקע בוימאטעריאלן צו די פארשיידענע ארבעטן האבן די דייטשן חלילה ניטש געקויפט, אלץ איז צוזאמענגעשטעלט געווארן פון אויסליידיקן די יידישע געשעפטן און דערווארבענע מאטעריאלן פון די צענומענע יידישע הייזער אין דעם נאענטן שטעטל קאסעווע. עס איז אומנויטיק, דאכט זיך מיר, צוצוגעבן אז די אלע ארבעטן זיינען דורכגעפירט געווארן אויסשליסלעך

דורך יידישע הענט.

Murder and Disposal of the Bodies

קאפיטל 8

         אין דער צייט ווען ביי אונדז אין לאגער 1 איז אנגעגאנגען דער פראצעס פון בויען און אויסשענערן זיך, האט דער לאגער 2 אינטענסיוו געארבעט ביים אויסגראבן און ברענען די ערשטע ווארשעווער קרבנות. עס האבן זיך דארט געפונען עטלעכע פאנטאסטיש-גרויסע און טיפע מאסן-קברים אין וועלכע עס זיינען געווען אנגעלייגט שיכטנווייז אין די צענדליקער טויזנטער דערמארדעטע. יעדער שיכט קערפערס איז פארשאטן געווארן מיט כלארעק, וועלכער איז אנפאנגס אנגעקומען וואגאנענווייז. כדי צו פארווישן יעדן שפור, האט מען זיך איצט

גענומען די קערפערס אויסגראבן און ברענען. דאס איז נישט געווען קיין לייכט שטיקל ארבעט. חדשים לאנג האבן דריי באגערס גערוישט פון פיר אזייגער פארטאג ביז אוונט. די

ארבעט איז אנגעגאנגען אין צוויי שיכטן מיט גרויסער אינטענסיווקייט. די באגערס האבן כסדר ארויסגעווארפן זאמד

מיט קערפער-טיילן וועלכע האבן געמוזט זארגפעליק אויסגעגראבן ווערן און אויף טראגעס אוועקגעטראגן אין גרויסן אויוון צום פארברענען. אז א גרוב איז פארענדיקט געווארן האט מען עס גלייך פארשאטן, אויסגעגלייכט און ווי עס וואלט גארנישט געווען. די דייטשן האבן געבראכט בראנפן, געטרונקען ”ביזן לעצטן יודע“ און דריי מאל אויסגעשאסן א וויוואט.

         די גריבער האבן אין גאנצן נישט געקענט אויסגערייניקט ווערן צוליב דעם וואס עס האט זיך אונטן אנגעזאמלט בלוט און וואסער. עס זיינען אוועקגעשטעלט געווארן מאטאר-פאמפעס צום שעפן. מיט די לעצטע עטלעכע מעטער האט מען זיך אבער קיין עצה נישט געקאנט געבן און אזוי זיינען די גריבער פארשאטן געווארן.

         דארט, אין דעם לאגער 2, האט זיך אויך געפונען די באד... דאס איז געווען א גרויסער בעטאן-בנין, וועלכער איז געשטאנען אויף א צעמענטענער ראמפע. אויפן דאך האט זיך אויך פון ווייטן געזען א מגן-דוד פון האלץ. אינמיטן בנין

האט זיך געפונען א קארידאר. דער אריינגאנג איז געווען פארהאנגען מיט א רויטן פארהאנג. אינעם קארידאר האבן זיך געפונען קליינע איינגענג אין די קאבינעס, דורך וועלכע עס

זיינען אריינגעלאזט געווארן די מענטשן פונעם טראנספארט. אין דרויסן אויף דער ראמפע האבן זיך געפונען גרויסע עפענונגען פארמאכטע מיט קלאפעס פון אויבן אראפ, פארלייגט מיט פרענטן און פעסט פארקלינעוועט. די ווענט אינעווייניק ביזן העלפט און אויך די פאדלאגעס, וועלכע זיינען געבויט געווארן א ביסל משופעדיק, זיינען אויסגעלייגט מיט גלאטע קאכלעס. פונעם סופיט זיינען אראפגעהאנגען עטלעכע נאטריסקן (באשפריצערס) און אין מיטן דעם סופיט א פענצטערל.

         דער טראנספארט לאזט אלץ איבער, וואס ער ברענגט מיט זיך, ווי שוין געזאגט, אינעם לאגער 1. דארט ווערט מען אויך אויסגעטאן. די פרויען, שוין נאקעטע, ווערן אויסגעזעצט אויף לאנגע בענק און אפגעשארן. ביי דער ארבעט זיינען באשעפטיקט אן ערך 40 פריזירער. די האר ווערן דאן געפארעט אין א דאמף-קעסל, ספעציעל צו דעם צוועק אראפגעבראכט, געפאקט אין באלן און צוזאמען מיט די מלבושים און אנדערע סחורות אפטראנספארטירט.

         אין לאגער 2 קומען שוין די קרבנות אן נאקעט און אפגעשארן, זיי ווערן גלייך אריינגעדרענגט אין די קאבינעס. דא ווערט שוין נישט געמאכט קיין אונטערשייד, מענער, פרויען

און קינדער. אלץ ווערט צוזאמענגעפאקט אין די קאבינעס ביז איבער די ברעגעס, אז שוין פון בלויזן געדראנג קען מען

דערשטיקט ווערן. דאן ווערן זיי הערמעטיש פארמאכט, דער מאטאר געלאזט אין באוועגונג, מיט ספעציעלע ווענטילאטארן ווערט די לופט פון אינעווייניק ארויסגעצויגן און אריינגעפרעסט דעם גאז פון דער פארברענטער ראפע. ארום צען מינוט הערן זיך פון אינעווייניק אויסגעשרייען, נאך דעם ווערט שטיל. דער גאנצער פראצעס פון אריינקומען אין לאגער ביז צום אויוון דויערט ארום א האלבע שעה. דער גרעסטער טייל אין די קאבינעס באקומט בלוט-אויסגאסן. אז דער דייטש, וועלכער קאנטראלירט דעם גאנג פון דער ”ארבעט“ דורך די פענצטערלעך אינעם סופיט שטעלט פעסט, אז די מאסע איז שוין טויט, ווערן די קלאפעס אויף דער ראמפע אויפגעהויבן, די קערפערס שיטן זיך ארויס און ווערן דאן קאנטראלירט דורך אן עלטערן ייד פון טשענסטאכאוו, גערופן ”דער דענטיסט“. ער רייסט ביי זיי ארויס די גאלדענע און מעטאלענע ציין. שפעטער ווערן די קערפערס אויף טראגעס, איינער הינטערן אנדערן, אפגעטראגן צום אויוון, ווערן געשליידערט אויפן פייער און פארברענט. דאס אנגעזאמלטע בלוט אין די קאבינעס פליסט אפ אין ספעציעלע צו דעם צוועק אויסגעגראבענע גריבער. קאבינעס זיינען דא צען, פיר גרויסע און זעקס קלענערע.

         קיין צוטריט צום לאגער 2 האבן מיר, ווי שוין באמערקט, נישט געהאט. קוים האט ווער פון אונדז דורך א צופאל

אריבערגעטראטן די גרענעץ, האט ער שוין צו אונדז נישט געקענט צוריקקערן און געמוזט פארבלייבן דארט אינעם צווייטן

לאגער. די אינפארמאציעס וועגן דער איינריכטונג און פראצעדור האב איך באקומען אין דער ערשטער ריי פון הערשל יאבלקאווסקי, א זייער סאלידער און באלעבאטישער מענטש מיט וועלכן איך האב לאנגע חדשים געארבעט אין איין ווארשטאט, ער אלס שמידער און איך אלס בלעכער. ער איז אנגעקומען קיין טרעבלינקע דעם 18.6.1942, א שטיק צייט איידער עס איז אנגעקומען דער ערשטער טראנספארט. לויט אים איז דער ערשטער טראנספארט אנגעקומען תשעה-באב, 1942סטן יאר. ער האט אנטייל גענומען אין צוגרייטן דעם ערשטן מאסן-קבר. קיין באגער איז נאך דעמאלט אין טרעבלינקע נישט געווען. שפעטער אלס שמידער האט ער אנטייל גענומען אינעם בויען די באד. דעמאלט איז נאך אלץ געווען איין לאגער. מיט א טאג פארן אנקומען פונעם ערשטן טראנספארט, איז דער לאגער צעטיילט געווארן אויף 1 און 2. ער, אלס פאכמאן, איז צוגעטיילט געווארן צום לאגער 1.

         א בינטל אינפארמאציעס וועגן לאגער 2 האט מיר אויך געגעבן שמעון גאלדבערג, א טישלער פון ראדאמסק, געארבעט אין לאגער 2 פיר חדשים. בעתן אויפשטאננד אנטלאפן און נאך צען חדשים האבן מיר זיך געטראפן אין וואלד.

Uprising and Escape

קאפיטל  9

         דער געדאנק און שטארקער ווילן ארויסצורייסן זיך פון דעם גיהנום טרעבלינקע, האט דורך דער גאנצער צייט נישט אויפגעהערט נורטעווען די ברייטסטע שיכטן אינעם לאגער. אין אנפאנג, ווען די טראנספארטן זיינען נאך געגאנגען, האבן די ”האף-יודן“, וועלכע זיינען געווען ספעציעל פריווילעגירטע און בעסער באהאנדלט ווי דער איבעריקער עולם, נישט געהאלטן פון לויפן. וואס ווייטער האבן זיי זיך ארומגעזען אז זיי זיינען אויך נישט מער ווי יידן און שפעטער אפילו דעם אקטיווסטן אנטייל גענומען אין צוגרייטן דעם אויפשטאנד, האבנדיק דערצו גרעסערע מעגלעכקייטן ווי די אנדערע.

         שוין אין די ערשטע ווינטער-חדשים, פארברענגנדיק די אוונטן אין אן ענגן קרייז פריינד אין דעם טישלער-ווערקשטעל,

צו וועלכן עס האט געהערט מרדכי, אן ארנטלעכער און נישט קיין נארישער יונגערמאן פון לעגיאנאווע, געארבעט אין חיים טיקס קאלומנע ביי די קארטאפל, בערל בארנשטיין מיט זיין פאטער, אויך פון לעגיאנאווע, א טישלער, געארבעט אין ווערקשטעל. דער לעצטער, א זייער ארנטלעכער און שטילער מענטש, איז קראנק געווארן אויף טיפוס און איז געשטארבן. אין דער גרופע זיינען נאך געווען שמחה ווילק פון ווארשע, אויך א טישלער, א קאמפס-לוסטיקער און נישט קיין נארישער חברה-מאן, און דער פארארבעטער אדאלף, א לאדזשער, א דורכגעטריבענער מענטש פון א יאר עטלעכע און דרייסיק, וועלכער האט בארייזט א וועלט און סוף כל סוף אריינגעפאלן קיין טרעבלינקע. אין איינעם פון די אוונטן האט מרדכי אנגעווארפן א פלאן ארויסצורייסן זיך פונעם לאגער, און עס האט לויט אים געזאלט פארקומען אויף דעם אופן: אזוי ווי כמעט יעדן אוונט קומען אריין עטלעכע דייטשן אין דעם שניידער-ווערקשטעל הערן מוזיק און א ביסל זיך פארוויילן, זאל געשאפן ווערן א קאמפס-גרופע וועלכע זאל זיך געפינען א וואך ביי דער טיר, וואס האט זיך גאנץ אפט פראקטיצירט און וואלט נישט געווען פארדעכטיקט, זיי זאלן נישט צולאזן קיין צו גרויסן עולם און נישט געווונטשענע געסט. אין א געוויסן מאמענט זאל די קאמפס-גרופע באפאלן די דייטשן און שטילערהייט זיי דערמארדן און צונעמען דאס געווער. דערנאך זאל זיך איינער איבערטאן אין א דייטשישן מונדיר, אריינרופן

איינעם פון די אונדז באוואכנדיקע אוקראינער, אים אוועקלייגן,

אריינרופן א צווייטן, א דריטן. פטור געווארן פון דער וואך, צוזאמענעמען דעם עולם און שטילערהייט זיך ארויסשארן פון לאגער. דער פלאן האט געקלונגען א ביסל פאנטאסטיש און האט נישט געפונען צו פיל אנהענגער. מיט דער צייט אבער האט זיך נישט אזוי ווייט דער פלאן, ווי דער געדאנק וועגן אן אויפשטאנד ביסלעכווייז רייף געווארן. עס איז געשאפן געווארן א קליינער קאמיטעט, וועלכער האט אדורכגעווארפן פארשיידענע פלענער. ענדלעך, ענדע מערץ, איז אנגענומען געווארן די דעציזיע וועגן א באוואפנטן ארויסטריט. צווישן די צוויי דייטשישע באראקן האט זיך געפונען א קליינער געמויערטער בנין, וואס איז געווען די דייטשישע באד און דער געווער-מאגאזין, פארמאכט מיט א שווערער אייזערנער טיר. די טיר ווי דער שלאס האט מען געמאכט אין אונדזער שלאסעריי. איינצייטיק איז אויך אויסגעארבעט געווארן א רעזערוו-שליסל, וועלכער איז שפעטער איבערגעגעבן געווארן דעם קאמיטעט. דאס האט דערלויבט צו עפענען און אויך צו פארמאכן דעם מאגאזין מ‘זאל אין דרויסן גארנישט באמערקן. מ‘האט נאר געמוזט אכטונג געבן צי עס קומט נישט אן א דייטש און ספעציעל קיווע, וועלכער איז כסדר ארומגעלאפן אויף זיין ראווער און געווען אין יעדן ווינקל.

         די דייטשישע שטובן זיינען ביי טאג געווען אין גרעסטן

טייל ליידיק, די דייטשן פארנומען אויף זייערע פאסטנס. אין די באראקן זיינען נאר געווען עטלעכע אוקראינקעס, באשעפטיקטע

אין קיך און ביים רוימען די צימערן און עטלעכע  יידישע יינגלעך -  שטיוול-פוצער, געארבעט מיט מארקוסן, א 20 יאריקן אומדערשראקענעם, ענערגישן ווארשעווער בחור.

         עס איז באשטימט געווארן דער טאג און שעה. באלד אין דער פרי האט דער אויבנדערמאנטער מארקוס ארויסגענומען צוויי קעסטלעך גראנאטן פון דער אלגעמיינער צאל, וואס האט זיך דעמאלט געפונען אין מאגאזין, און זיי איבערגעגעבן דעם קאמיטעט, וועלכער איז דעמאלט באשטאנען פון קאפא קורלאנד, חיימ טיק, זאלצבערג, א קעלצער קאנפעקציאנער, א זייער קלוגער און דערפארענער מענטש פון א יאר עטלעכע און פערציק, געארבעט אין דעם שניידער-ווערקשטעל. ער האט אויך געהאט אין טרעבלינקע זיינע צוויי זין: העניעק, פון א יאר 13, געפוצט שטיוול אין די דייטשישע באראקן און וועלוול, פון א יאר 17, געארבעט אין דער יידישער וועשעריי. אינזש. גאלעווסקי און די קאפאס האבן זיך אפגעהאלטן פון מיטארבעט, אבער נישט געשטערט.

         די ידיעה וועגן ארויסטריט, וועלכער האט געדארפט פארקומען 5 פארנאכט, האט זיך בליץ-שנעל פארשפרייט איבערן לאגער. צוליב דעם, וואס כמעט דער גאנצער לאגער האט דערוועגן געוווסט, איז די געפאר וועגן א מסירה געווען גרויס. עס איז אבער דעמאלט צו קיין דענונציאציעס נישט געקומען.

         טרעבלינקע האט געקאכט. יעדער, מיט וואס איינער האט נאר געקאנט, האט זיך געגרייט צום קאמף.

         די ווארשטאטן האבן אייפערדיק אויסגעארבעט פארשיידענע קאמפס-מכשירים, די נערוועזיטעט - אומגעהייער. הערשל יאבלקאווסקי, דער שמיד, א רויקער און באלעבאטישער מענטש, האט א גאנצן טאג איבערגעארבעט פיילן אויף קינזשאלן, געשארפט מעסערס און העק. מיר האבן צוגעגרייט א גרויסע צאל האנט-שפריצן און אנגעפילט גלעזערנע מאניערקעס (פעלדפלעשער) מיט וויטריאל, וועלכע מיר האבן צוגעגרייט כלומרשט צום ווייסן די קעסלען. איך, נאר וואס ארויס פון דער רעוויר-שטובע, קוים זיך האלטנדיק אויף די פיס, האב אנגעשטרענגט מיטגעארבעט ביים אויספארטיקן די שפריצן, וועלכע זיינען צוזאמען מיט די מאניערקעס פארטיילט געווארן.

         אין לעצטן מאמענט, אבער, איז דער ארויסטריט אפגערופן געווארן, ערשטנס צוליב דעם וואס די גראנאטן זיינען געווען אומבאנוצבאר - אין דריטן קעסטל, וואס איז פארבליבן אין מאגאזין, האבן זיך געפונען די צינדערס, און אויך דערפאר, וואס אין לעצטן מאמענט האבן א סך קאלומנעס, צוליב פארשיידענע טעמים, אפגעזאגט זייער אנטייל. א גרויסער טייל איז צוליב דעם אויסגאנג געווען פארביטערט און אנטוישט. אנדערע ווידער, האבן די ידיעה אויפגענומען מיט פארלייכטערונג.

         ענדע אפריל, צי אנפאנג מאי, איך געדענק נישט גענוי, איז ווידער אמאל באשטימט א טאג צום ארויסטריט. גראד דעם טאג איז אנגעקומען דער לעצטער טראנספארט נאך דער ליקווידאציע

פונעם יידישן געטא אין ווארשע. א גרויסע גרופע מענער און פרויען פונעם טראנספארט זיינען דעמאלט אונדז צוגעטיילט געווארן צו דער ארבעט. זיי האבן איבערגעגעבן פרטים וועגן די קאמפן אין ווארשע, זיינען געווען פעסימיסטיש געשטימט. עס איז נישטא ווו זיך אהינצוטאן און אויסצובאהאלטן. די איבערמאכט איז גרויס. מיט איין ווארט, זיי האבן אונדז אראפגעקלאפט פון קוראזש און עס איז געבליבן ביים אלטן. דערנאך איז שטיל געווארן. מען האט מער נישט גערעדט וועגן קיין אויפשטאנד, עס האט שוין קיינער נישט געגלויבט אין דערפאלג. מ‘האט ווידער אנגעהויבן שפינען אינדיווידועלע פלענער צו אנטלויפן.

         זיגמונד, איך, אונדזער פריינד מאניעק הערשקאוויטש, אייגנטימער פון דער לאדזשער קאנסערוון-פאבריק ”דעליקאט“ האבן באשטימט צו אנטלויפן. דער פארקאן ארום אונדזער געטא איז שוין דעמאלט געווען פארטיק. די עלעקטרישע לאמפן ארום אונדזערע באראקן אויך אויפגעשטעלט, זיי האבן אבער נאך נישט געהאט קיין שטראם-פארבינדונג. מיר האבן געזאלט אויסניצן די פינצטערניש. ארבעטנדיק אויף די דעכער, האב איך ארויסגעצויגן די נעגל פון איינעם פון די דאך-פענצטער אין דעם שניידעריי-ווערקשטעל, אזוי, אז מען האט עס פון

אינעווייניק געקענט לייכט עפענען, אריינשלאגן האקעס אין פארשיידענע פונקטן פון דאך, שטריק צו פארלייגן. איך מיט זיגמונדן האבן געזאלט ארויס פון באראק ארום 12 ביי נאכט

ווען אלץ איז געשלאפן, דורך דער וואנט, וועלכע איז באשטאנען פון פאלן, גענוג אפגערוקט איינע פון דער אנדערער, א מענטש זאל אדורך, און באקלאפט מיט פלושענע קאלדרעס און קאצן, האבן מיר געזאלט אריין אין שכנותדיקן מאגאזין און פון דארט אין דעם שניידער-ווערקשטעל, ווו מאניעק האט געזאלט ווארטן אויף אונדז, אויסבאהאלטנדיק זיך פארן פארמאכן זי. מאניעק איז געשלאפן אין קעגנאיבערדיקן באראק און וואלט ביי נאכט אהער נישט געקענט צוקומען. מיר האבן שוין מיט זיך אין באראק אלץ געהאט צוגעגרייט, געלט, שטריק פון דאך זיך אראפצולאזן, ספרענזשין-צוואנגען דראט צו האקן א.א.וו. הערקאוויטשן אבער, איז אין דעם ווערקשטעל נישט געלונגען צו בלייבן. עס האט אים באמערקט דער דיזשורירנדיקער דייטש, וועלכער האט שליסנדיק דעם ווערקשטעל גענישטערט אין אלע ווינקלען. זיגמונד האט געוואלט מיר זאלן גיין אין צווייען, איך בין געווען נישט דעצידירט און אין לעצטן מאמענט האט מיר אויסגעפעלט מוט דערצו...

         א שטיקל צייט שפעטער קומט צו אונדז א גרופע חברים און פראפאנירן אזא געשעפט: אזוי ווי ביז איצט האבן די אנדערע זייט וואנט פון אונדזער ווערקשטעל באוווינט

אוקראינער און איצט וועלן זיי זיך איבערטראגן אין די ספעציעל פאר זיי אויפגעשטעלטע באראקן, זאלן מיר אדורכשניידן די הילצערנע וואנט אדער גראבן א דורכגאנג הינטער דער וואנט. צוויי אוקראינער פון דער וואך וועלן זיין אפגעחורעשט

אין א באשטימטן אוונט. נאך פארן שליסן די ווערקשטעלן, אלע אנטיילנעמער, ארום 15 מאן, וועלן זיין פארזאמלט אין ווערקשטעל, וועלן די בלאטע וואכמענער אנקלאפן אונדז, אדורכפירן די דראטן און באזארגן מיט עטלעכע שטיק געווער. אין דער שפיץ פון דער אונטערנעמונג איז געשטאנען ראקאווסקי, וועלכער איז דעמאלט, צוליב זיינע גוטע באציאונגען מיט די דייטשן, שוין געווען לאגער-עלטסטער און אינזש. גאלעווסקי - קאפא. מיט די אוקראינער איז ראקאווסקי געווען אין די בעסטע באציאונגען, זיי האבן אים צוגעשטעלט פון שענסטן און בעסטן און ווי ער האט אמאל דערציילט, אים פשוט מיט גוואלד געוואלט ארויספירן פון לאגער. ער איז דעריבער געווען די גאראנציע, אז דאס שטיקל ארבעט קען זיך איינגעבן. מאכט זיך, אין דער זעלבער צייט קומט אריין צו אונדז אין ווערקשטעל דער ”קרומער-קאפ“ און נעמט מיט הערשלען, דעם שמידער-מייסטער, אין דער קאפא-שטובע, ער זאל די מאס נעמען אויף קראטן צום פענצטער און טרעפט ראקאווסקין מיט זיין פריילן ביים פרישטיק. אויפן טיש שטייט א פלאש בראנפן, ווייסע חלה, שינקע א.א.וו. דער ”קרומער קאפ“ רעדט זיך, ווי געוויינלעך, גאנץ געמיטלעך שמייכלענדיק: ”נו, ראקאווסקי, דו שפעקולירסט אויך?“ ראקאווסקי ענטפערט, ער

האט עס באקומען פון א וואכמאן. הערשל נעמט די מאס. דער ”קרומער קאפ“ גייט אוועק. ראקאווסקי מאכט זיך דערפון גארנישט. ער עסט אפ דעם פרישטיק און אלס לאגער-עלטסטער גייט ער ארויס זיך ארומצוקוקן וואס עס הערט זיך.

         מיטן ”קרומען קאפ“ איז אבער נישט קיין געלעכטער. ער לויפט אוועק אין דער פארוואלטונג, מעלדעט וואס ער האט געזען און געהערט. עס דויערט נישט לאנג, ער קומט צוריק מיט צוויי צוג-וואכמענער, דאס זיינען מערסטנטייל אוקראינישע פאלקס-דייטשן. אין דער קאפא-שטוב איז קיינער נישטא. מען נעמט בודק זיין דאס געלעגער, מען רייסט אראפ די קאלדרעס פון די ווענט און מען געפינט דעם ריכטיקן אוצר: גאנצע טארבעס און כלעבאקעס מיט געלט און גאלד.

         מען זוכט אפ ראקאווסקין, יענער פארטיידיקט זיך, אז ער ווייסט פון גארנישט, אז דאס האט נאך געמוזט כאראנזשיצקי באהאלטן. ד“ר כאראנזשיצקי איז אויך לעצטנס געשלאפן אין דער קאפא-שטובע, און דעמאלט שוין נישט געלעבט. עס העלפט אבער נישט. מען האלט אים באוואכט ביזן אוונט און דאן, אונטער א שטארקער שמירה פון עטלעכע צוג-מענער און דייטשן, אפגעפירט צום ”לאזארעט“ און דערשאסן.

         דאס געלט האט ער אוודאי שוין געהאט צוגעגרייט פאר די וואכמענער און מיטצונעמען אין וועג אריין און ס‘האט אים

נישט געקענט איינפאלן, אז ביי אים, ראכאווסקין, דעם ליבלינג פון טרעבלינקע, וועט מען זיך דערלויבן צו זוכן. ער האט נאך געהאט מזל, דער ראקאווסקי, וואס ליאלקע איז גראד געהאט אוועקגעפארן, ווען נישט, וואלט ער זיכער געהאט דעם זעלבן סוף ווי שטערן. שטערן, א ווארשעווער יונגערמאן, א ריז,

געארבעט אלס גאלד-יודע, איז געווארן באשולדיקט אין ספעקולירן מיט די אוקראינער און אין ארויסגעבן זיי געלט. אן א גרויסע חקירה ודרישה האט אים ליאלקע אין דער פרי ארויסגענומען, ”צורעכטגעמאכט“ אזוי ווי ער קען, און אים אוועקגעזעצט ביים טויער פון געטא קוצבינדיק מיט די הענט איבערן קאפ, אלע דורכגייענדיקע זאלן אים קענען גוט אנקוקן. אוועקגעשטעלט איבער אים א שומר, דעם מסור בלאק-עלטסטן קובא, ער זאל נישט דערלויבן אים ענדערן די פאזיציע אין וועלכער ער האט אים אוועקגעזעצט, יעדע פאר מינוט צוגעקומען, אנידערגעווארפן דעם קרבן אויף דער ערד, געקאפעט מיט די פיס, געהאקט מיט דער נאגייקע. ס‘איז פון דעם מענטשן געבליבן א געשוואלענע, פליישיקע, מיט בלוט פארגאסענע מאסע, אים ווידער אוועקגעזעצט אין דער פריערדיקער פאזע און אזוי ביזן אוונט. ס‘איז גארנישט צו פארשטיין ווי אזוי דער מענטש האט אויסגעהאלטן אזא טאג. ביים אוונט-אנטרעטן האט ער אים נאך אריינגעציילט א פופציקער און ערשט אוועקגעטראגן אין ”לאזארעט“.

         נאך ראקאווסקיס טויט האבן די וואכמענער מיט קיינעם

פון אונדז נישט געוואלט האנדלען און פון גאנצן עסק איז גארנישט ארויסגעקומען. דעם פאסטן פון לאגער-עלטסטן נאך ראקאווסקין האט צוריק איבערגענומען אינזש. גאלעווסקי.

         עס גייט אוועק מאי, יוני, אין טרעבלינקע איז שטיל, ד.ה. שטיל איז נאר דער קאמיטעט, די געוואלדן און געשרייען פון די געשלאגענע, געפייניקטע ארבעטער זיינען גאנץ אפטע. קיווע איז עפעס ווי נאך ווילדער געווארן. אויף דער אנדערער זייט וואנט פון אונדזער ווערקשטעל, אין די אפגעליידיקטע אוקראינישע באראקן, האט געארבעט א קאלומנע טאפיצירער, אנגעפירט דורך א געוויסן פיאטעק, א מיאוסר נפש, וואס האט אראפגעבראכט אין טרעבלינקע א פרוי מיט זעקס קינדער און אויפגעפירט זיך ווי א לאבוזעוואטער יינגל, געזונגען די מיאוסטע און אויסגעלאסנסטע לידער, געפרעסן, געשיכורט און פארטשעפעט פרויען, וועלכע האבן אים אויסגעמיטן. קיווע, וועלכער איז אומעטום, קומט אריין צו די טאפעצירער און געפינט עפעס א חטא אויף צוויי יינגלעך. טוט זיי אויס אינגאנצן נאקעט, לייגט זיי קאפ צו א קאפ, אזוי, אז זייערע קערפער שאפן איין פארלענגערטע ליניע, און הויבט אן צו לייגן מיט דער נאגייקע. די געוואלדן הערן זיך ביי אונדז אין ווערקשטעל און זיינען אזוי שרעקלעך און מוראדיק, אז די הויט ווערט אויף אונדז גערונצלט. מיר האבן נאך אזעלכע יאמערלעכע געוואלדן אין טרעבלינקע נישט געהערט.

         דעם זעלבן טאג האט ער אויך ”צורעכט געמאכט“ מיין פריינד מרדכי מיט נאך צוויי אנדערע, וועלכע ער האט חושד געווען אין ארויסגעבן קארטאפל פון קעלער, און עס איז גראד נישט אמת געווען. ער איינער האט זיי אלע דריי דורך א קורצער

צייט אזוי ”צורעכט געמאכט,, אז קיין איינעם פון זיי איז נישט מעגלעך געווען צו דערקענען. ערשט א דאנק דעם, וואס עס האט זיך אריינגעמישט דער הויפטשארפירער און עס האט זיך ארויסגעוויזן, אז זיי האבן קיין קארטאפל נישט ארויסגעגעבן, האט ער זיי ערשט אפגעלאזן. ווען נישט דער צופאל, וואלטן זיי זיכער פריער נישט ארויס פון אונטער זיינע הענט, ביז מ‘וואלט זיי געמוזט אראפטראגן אין ”לאזארעט“. עס איז גארנישט מעגלעך, אפילו א קליינעם טייל פון די אכזריותדיקע פאלן צו באשרייבן. זיי זיינען אין טרעבלינקע א טאג-טעגלעכע דערשיינונג און ציילן זיך אין די הונדערטער.

         עס רוקט זיך אן יולי. פון די צייטונגען, וואס מארקוס שטעלט אונדז צו פון די דייטשן, און ווערן שטארק, זיך אויסהיטנדיק, געלייענט ביי אן ענגן קרייז אין ווערקשטעל, דערוויסן מיר זיך וועגן מוסאליניס מפלה, און אז די סאוועטישע ארמייען האלטן אפ גרויסע נצחונות. די אלגעמיינע איבערצייגונג איז געווען, אז אט-אט ברעכט דייטשלאנד צוזאמען. וואס פאר אן אויסגאנג די מלחמה זאל נישט האבן, איינס זיינען מיר זיכער געווען: לעבעדיק פון טרעבלינקע וועט מען אונדז נישט ארויסלאזן. ס‘איז דעריבער נישטא וואס צו

פארלירן. איצט זיינען שוין אויך די, וועלכע זיינען געשטאנען פון ווייטן און אפילו די, וואס זיינען געווען אין אפאזיציע, א חוץ א קליינעם טייל נידעריקע נפשות, וועלכע ס‘איז געלונגען גוט זיך איינצוארדענען און מער נישט אין זינען געהאט ווי פרעסן, שיכורן און נקבות... צו דעם האט דער לאגער 2 אן אויפהער אלארמירט, אז די ארבעט דארט ענדיקט זיך, דערנאך איז ווער ווייס...

         צום פריערדיקן קאמיטעט זיינען דאן צוגעקומען אינזש. גאלעווסקי, אונדזער קאפא, פון די ”האף-יודן“ מאניעק, א ווארשעווער יונגער יינגל, נישט מער ווי א יאר 20, אבער גענוג קלוג, ענערגיש און זיך גוט אריענטירנדיקער. עס זיינען אריינגענומען געווארן נאך עטלעכע ענערגישע יונגעלייט. חיים טיק איז צוליב זיין באלעבאטישער און צוריקגעהאלטענער שטעלונג פון קאמיטעט געווארן אויסגעשלאסן. די באראטונגען זיינען מערסטנטייל פארגעקומען ביי אונדז אין ווערקשטעל. עס איז שטארק אפגעהיט געווארן די קאנספיראציע, אויף וויפל דאס איז מעגלעך געווען אין טרעבלינקע, ווו א קאמפאקטע מאסע איז געווען צוזאמענגעדריקט אויף א קליינעם שטח. דאך איז געלונגען ביזן לעצטן מאמענט צו האלטן בסוד פאר די ברייטע מאסן וועגן די ארבעטן פון קאמיטעט.

         עס איז אויסגעארבעט געווארן א גענויער פלאן פון ארבעט. די אלע, וואס האבן געזאלט אנטייל נעמען אין דער

אקציע, זיינען פארטיילט געווארן אין פינפטלעך מיט אן אנפירער. יעדער פינפטל האט זיין באשטימטן אפעראציע-ארט און אויפגאבע. די גאנצע אקציע האט געזאלט פארקומען שטילערהייט און באשטיין פון פלוצלונגדיקע אומגעריכטע אנפאלן אויף דייטשן, אזוי, וועט באקאנט ווערן אז די אקציע האט זיך אנגעהויבן. דער מאגאזין ווערט פריער אויסגעליידיקט, דאס געווער צעטיילט אויפן פלאץ און באהאלטן. ביים אנהויב פון דער אקציע גייען די פינפטלעך פון די ווערקשטעלן מיט זייערע אנפירער איינציקווייז צו די דייטשישע באראקן, ווו עס ווערט זיי ארויסגעגעבן דאס געווער, וואס געפינט זיך אין די דייטשישע שטובן און פארנעמען די באשטימטע פלעצער. (אויבערפלעכלעך דארף די לאגער-ארבעט גיין נארמאל, די דייטשן זאלן זיך נישט כאפן, אז עס קומט עפעס פאר). עס קומט אריין א דייטש אין ארבעטס-באראק אויף א פלאצוווקע, אדער אין א ווערקשטעל, ווערט באפאלן דורך די אויפן ארט פאראנענע קאמפס-גרופן, שטילערהייט דערמארדעט און זיי ווארטן אויף א צווייטן. אז דער גרעסטער טייל וועט שוין זיין אפגערוימט, דארף זיך, לויטן פלאן ערשט זיך אנהויבן דאס ריכטיקע: די פארוואלטונג זאל באפאלן ווערן, די דייטשן אויסהרגענען און דעם טעלעפאן איבערשניידן. בענזין, אייל און ראפע ארויסגעלאזט פון די פעסער און דער גאנצער לאגער אונטערגעצונדן. די גרופעס וועלכע וועלן פון אנהויב אקציע פון זייערע באהעלטענישן האלטן די אוקראינישע באראקן אויפן אויג, פאלן דאן אריין אין זייערע קאשארן, אנטוואפענען זיי און

פארמאכן זיי אין א מאגאזין, אונטער א שמירה, די  וואך-טורעמס באשאסן און אזוי ארום צווינגען די וואכן זיי צו פארלאזן. לויט קורלאנדס פלאן האט נאך געזאלט אויסגעשטעלט ווערן מאשין-געווער אויפן טויער וואס פירט דורך אונדזער לאגער צו דעם ארבעטס-לאגער טרעבלינטע, וועלכער ליגט א צוויי קילאמעטער פון אונדז,  דעם אנקומענדיקן צוג אפשטעלן, די דייטשן און וואך-מענער אנטוואפענען און די ארבעטער באפרייען. נאכן פארענדיקן די ארבעט מארשירן אלע אין געשלאסענע רייען ארויס פון לאגער, פארשטייט זיך אז דער לאגער 2 דארף זיין אינפארמירט און אין דער צייט פון דער אקציע איז שוין נישטא קיין גרענעץ צווישן לאגער 1 און 2.

         אזוי האט געדארפט אויסזען לויטן פלאן. די פראקטיק האט אבער געגעבן גאר עפעס אנדערש.

         דעם 2 טן אויגוסט פאר מיטאג איז דער מאגאזין געווארן אויסגעליידיקט, דאס מאל שוין ביזן לעצטן שטיק. אויף די וועגעלעך פון דער בוי-קאלומנע, באלאדענע מיט ברעטער, ציגל און קאלך, איז דאס געווער אריבערגעפירט געווארן אויפן פלאץ און צעטיילט. די ארבעט אין די ווארשטאטן גייט אויך דאס מאל אינטענסיוו. מען גרייט צו צום האנט העק, מעסערס און אנדערע מכשירים. די נערוועזיטעט צווישן עולם איז גרויס, אויסערלעך אבער גייט די ארבעט נארמאל. דער אנהויב איז

געווען באשטימט אויף פינף פארנאכט. דעמאלט האבן מיר, באשעפטיקטע אין די ווערקשטעלן, געזאלט גיין צו די דייטשישע באראקן, באקומען געווער און פארנעמען די אנגעוויזענע ערטער. ארום 4 א זייגער קומט קיווע אן צו אונדז אויפן הויף. דער בלאק-עלטסטער שטייט אין דער טיר פון באראק 2, ער רופט אריין קיווען און פארבלייבט מיט אים דארט א שטיקל צייט. אלע זיינען זיכער אז ער גיט אים דארט איבער וועגן צוגעגרייטן אויפשטאנד. וואס טוט מען דא? ווי האנדלט מען אין אזא פאל? עס קומט צו אונדז אין ווערקשטעל שטארק אויפגערעגט צולויפן דער קאמיטעט-מיטגליד זאלצבערג. ער איז ביי דער מיינונג אז מען מוז קיווען שוין אוועקלייגן ווייל עס קען זיין צו שפעט. אזא עווענטואליטעט איז אין פלאן נישט געווען פארגעזען. אומגעריכט אים איבערפאלן וועט שוין נישט גיין און קיין געווער האבן מיר נישט. עס לויפט דעריבער איינער אוועק אויפן פלאץ ווו דאס געווער איז שוין פארטיילט. קיווע פארלאזט דערווייל דעם באראק און ווענדעט זיך אין דער ריכטונג פון מאטעריאלן-מאגאזין, וועלכער האט זיך געפונען אינעם געטא אויפן אנטרעטן-פלאץ. איך האב נישט באמערקט אז קיווע, ארויסגייענדיק פון באראק, זאל האבן פארגענומען וועלכע ס‘איז פארזיכטס-שריט. איך האב נישט געזען ער זאל האלטן דעם רעוואלווער אין האנט. ער האט זיך אויך נישט ארומגעקוקט, נאר געגאנגען דרייסט פארויס. עס קען זיין אז קובא האט אים וועגן אויפשטאנד נישט איבערגעגעבן און אפשר האט קיווע נישט געגלויבט אז יידן זאלן זייו פעיק

דערויף. גענוג. אזוי ווי ער גייט אין דער ריכטונג פון מאגאזין, קומט אן פון פלאץ וואלאוואנטשיק, גאנץ ווארשיינלעך שוין פארזען מיט א מאשינביקס און עס דערהערן זיך שוין עטלעכע שאסן, איינער נאך דעם אנדערן.

         וואלאוואנטשיק איז א באקאנטע פיגור אין דער ווארשעווער אונטערוועלט. א בלאנדער יונג, אין עלטער פון א יאר 20, הויך און דאר, שטארק באוועגלעך און אויסגעהאלטן אויף קלעפ. איך האב אמאל געזען ווי ליאלקע האט זיך צו אים גענומען. ער הויבט אים אן, ווי זיין שטייגער, צו באקסן. יענער דרייט זיך אבער אזוי, אז עס קען אים קיין קלאפ נישט טרעפן. ליאלקע ווערט שטארק אויפגערעגט, כאפט אים אן פאר די קלאפעס און מיטן גאנצן כוח וויל ער אים דערלאנגען איבערן קאפ. יענער גיט זיך א ווארף אויף דער ערד. ליאלקע, פארפעלנדיק דעם קלאפ, ציט זיך אויס אין דער גאנצער לענג. ער ווערט דאן אזוי אין כעס, אז ער כאפט שטיינער פון ברוק און ווארפט אין אים, ווארפט אים אויף דער ערד, קאפעט אים און האקט אים ווי אין קרויט. איך קוק מיר צו צו דער סצענע פון דאך אראפ און בין זיכער, אז ער האט אים שוין אוועקגעהרגעט. ווי? וואלאוואנטשיק שטעלט זיך אויף, שאקלט זיך אפ און גייט צו זיין ארבעט, ווי קיינמאל גארנישט.

         די ערשטע שאסן וואס זיינען געפאלן אויפן אנטרעטן-פלאץ זיינען געווען ווי דער סיגנאל צום אנהויב.

באלד דערויף דערהערט זיך א געוואלדיק קאנאנאדע און אויפרייסן פון גרויסן פלאץ. דער גאנצער שטח ארום די דייטשישע באראקן, דעם פראוויאנט-מאגאזין און בעקעריי, אין

דערמיט פון וועלכער עס האט זיך געפונען די שאפע מיט די בענזין און ראפע-פעסער, ווערט ארומגעכאפט פון ריזיקן פייער וועלכער דערגרייכט און בלאקירט אונדזער טויער. דער גאנצער פלאן איז איבערגעשטראכן. די מענטשן אין הויף, וועלכע ציילן ביז א 300 מאן, ווערן ארומגעכאפט פון א פאניק. עס זיינען נישטא קיין פינפטלעך און קיין פירער, יעדער שטרעבט נאר פאר יעדן פרייז זיך פון בלאקירטן הויף ארויסצוקריגן. עס זאמלט זיך אן א גרויסער עולם אין דעם טישלער און שלאסער-ווערקשטעל, ס‘ווערן ארויסגעריסן די קראטן פון די פענצטער, דורך וועלכע מיר שפרינגען ארויס. מיט צוואנגען און העק ווערן צעשניטן די געטא-פארצוימונג און אויך די פארצוימונגען אין ווייטערע פלעצער. די גרויסע געדיכט-צוזאמענגעפאקטע מאסע לויפט אין דער ריכטונג פון לאגער 2, אין וועלכן מיר קומען אריין דורך עפעס א קליינער פארטקע. דארט, אינעם צווייטן לאגער, פלאקערט אלץ. ס‘איז נישטא קיין צייט אויף ארומצוקוקן זיך. אויף איינס גיב איך נאר אכטונג: אין דער מאסע זיך מיט מיין ברודער נישט צו פארלירן. איך זע ווי מענטשן שפרינגען דורך דעם פייער צו אן עפענונג אינעם צוים. מיר, ד.ה. איך מיט זיגמונטן מאכן אויך אדורך דעם וועג און געפינען זיך אויף א פרייען שטח. מיר דארפן נאך איבערקומען איין שטערונג - די זאשעקעס. מיר לויפן ווייטער

מיט דער גאנצער מאסע. אין א געוויסן ארט זיינען די פארפלאנטערטע דראטן צווישן די זאשעקעס שוין אזוי צעטראטן, אז מיר דראפען זיך דורך זיי דורך אויף א גרעסערער שטערונג. פון גאנץ ווייט באמערק איך אן אוקראינער וועלכער שיסט אין דער לויפנדיקער לאווינע. עס פאלט מאניעלע, א זייער פיינע און סאלידע פרוי, געווען אין טרעבלינקע צוזאמען מיט איר מאן חיים, איבערגערופן ”מאלפע“. חיים ”מאלפע“ לויפט ווייטער ברעכנדיק זיך די הענט און שרייענדיק: ”אוי, מאניעלע איז געהרגעט!“ אדורכלויפנדיק כמעט דעם גאנצן ערשטן און צווייטן לאגער, האבן מיר מער ווי אויף דעם איינעם אוקראינער נישט אנגעטראפן, נישט קיין דייטש און נישט קיין וואכמאן. זיי זיינען גאנץ ווארשיינלעך, מיטן אנהויב אקציע, אנטלאפן און זיך באהאלטן. ביידע לאגערן  זיינען פאר די דייטשן און אוקראינער געווען ווי איין לאגער, געטיילט איז ער נאר געווען פאר אונדז. אין די לאגערן זיינען געווען אריבער 40 דייטשן און ארום 150 וואכמענער, פון וועלכע איין דריטל איז מיינסטנטייל געווען אויף אורלויב. נאר איינצלנע טעג זיינען אלע געווען צוזאמען. חוץ דעם איז ליאלקע גאנץ אפט אפוועזנד געווען צו עטלעכע טעג, צו דערליידיקן פארשיידענע פארוואלטונגס-אנגעלעגנהייטן. וואכמענער זיינען געווען ארום 150. דער טאג פון אויסברוך איז ספעציעל אויסגעקליבן געווארן אזעלכער, ווען א טייל דייטשן האבן זיך געפונען אויף אורלויב און ליאלקע, פאר וועלכן מיר האבן אמיינסטן מורא געהאט, אלס דרייסטן און געפערלעכסטן צווישן אלע, איז גראד געווען אוועקגעפארן.

         ארויסגעקומען אין דרויסן, איז זיך די מאסע צעפאלן אין

קלענערע גרופעס און זיך צעלאפן אין פארשיידענע ריכטונגען. מיר לויפן אין א גרופע פון א 12 מאן אויף מזרח. מיר לויפן אזוי אנגעשטרענגנט מיט די לעצטע כוחות א לאנגע צייט. מיר שניידן אדורך א דארף, א באנליניע, פעלדער, זומפן, ביז שוין, נישט קענענדיק דעם אטעם אפכאפן, טרעפן מיר אן אויף א גראבן, פון ביידע זייטן געדיכט באוואקסן. מיר ציען זיך אין אים אויס און ווארטן אפ ביז עס וועט דער אוונט צופאלן. פון דער ווייטנס הערן זיך איינצלנע שאסן און א ווארטשען פון אויטא-מאטארן.

Other Versions

Yiddish Original

The one surviving copy was placed by Hannah Fryshdorf in the archives of the in New York.

This surviving manuscript is a copy of the original memoir and was hand-written in the Wyszkow woods in Poland in 1944. The original was lost. The first few pages of the memoir were transcribed by the author, Oskar Strawczynski. The bulk of the manuscript was prepared by Hannah Frysdorf and deposited by Hannah in the archives of the YIVO Institute for Jewish Research in 1949. The scanned version of that copy is available here (83 mb).

English

Oskar’s memoir was translated from Yiddish to English by his sister, Natalie (Nadia) Strawczynski Rotter, with the assistance of her daughter Frederika in 1981. It first appeared in Dr. David Rome’s work Clouds in the Thirties: On Anti-Semitism in Canada 1929 – 1939, published by the Canadian Jewish Congress, Montreal.

The English translation of Oskar’s memoir may also be found in the volume Escaping Hell in Treblinka published by Yad Vashmem.

French

German